Վա՜յ, բան մը յիշեցուցիր:

Ի՜նչ: Հաճիս պատմէ, պա՛պ: Միշտ կ՛ըսեմ տէտէին մասին ինչ որ միտքդ գայ, գրէ՛ կամ ինծի պատմէ՛:

Հա՛: Դուն մեր տունը կը յիշե՞ս: Չէ, չես տեսած դուն հին ձեւը: Ուրեմն տէտէն` պապաս, ամէն առտու կ՛արթննար, տանիք կ՛ելլէր, երկինք կը նայէր եւ «ղուրպան օլտում Ալլահը» կ՛ըսէր: Հահա: Կարծեմ ղուրպան եղեր եմ Աստուծոյ ըսել է: Նորէն ալ վստահ չեմ: Փառք տալու ձեւ մըն է…

«Ինչո՞ւ անհեթեթ» պիտի ըսես: Աջիդ` մանկութեան ընկերուհի մը, այնքան մօտիկ նստած, որ ձեր կօշիկները քիթ քիթի կը զարնուին յաճախ, վիզդ քիչ մը երկարած, ձախ երբ դառնաս` ժպիտը դէմքին մանկութեան ընկեր մը: Բոլորիդ դիմացն ալ Պուրճ Համուտի փողոցները: Ինչպէս որ են, ինչպէս որ միշտ եղած են: «Տէր Մելքոնեան» սրահէն կ՛ելլէք, հրապարակ կը հասնիք, եւ տակաւին փողոցի ելեկտրական թելերը գլխուդ վրայէն չեն անցնիր: Կը մնան դիմացդ, աչքերուդ առջեւ: Փողոցը կանգնած, ամրան արեւը հոն է անշուշտ, բայց չորս կողմդ մութ է, պատուհանները լաւ մը փակուած, մանկութեան ընկերուհիիդ կօշիկն ալ գրեթէ անտեսանելի դարձած: Պահ մը ելեկտրականութեան հոսանքը կը խզուի, հարազատ զգացում մը` պիտի ըսես, բայց այս անգամ մտքիդ հոսանքն է, որ անջատուած է, կէս ժամուան համար անկարող շրջագծելու, թէ ո՛ւր ես: Կամ աւելի ճիշդ` շփոթած, թէ ամէնէն լաւ ճանչցած փողոցներն ես…

Ելեկտրական երկաթէ վարագոյրները յամառօրէն քսուելով կը հեռանան, եւ կակուղ թաթիկդ կը փորձես զոյգել պաստառին, որպէսզի մանկութեան ու պատանեկութեանդ հետ դուրս գաս դէպի ծանօթ ամայութիւն: Սակայն կը մնաս, մանկութեան ընկերներով մէկ, իւրաքանչիւրը գիրկ առած իր արցունքով: Կաթիլներ, որոնք նման են գոյնով ու ձեւով եւ հասարակ են ներկաներու մեծամասնութեան: Աչքերը ջրոտած են ֆրանսական աթոռէ մը դիտուած յիշատակներով, կամ անծանօթ դէմքերու հարազատ ապրումներով:

Ֆրանսայի արեւը երբ կը յաջողի սրահ մտնել եւ աթոռ մը գտնել, շուրջդ կը նայիս եւ գիտես… նէնէիդ ո՛չ «եաւրում եաւրում» մը պիտի լսես, ո՛չ ալ կիսափլատակ ձեր պալատիկէն քար մը, որ ձայն առնէր եւ երգէր,  որ իրաւ է, իրա՛ւ է: Քսան տարի առաջ գերդաստանի մը երեխան էիր, որ գուրգուրանքի աւազաններով Պուրճ Համուտի տանիքները գոյութիւն ունեցած են, գոյութիւն ունին…

Կէս ժամուան սահմանափակումով երկու տարի առաջ շարուած ու մէկդի դրուած տողեր`

«որպէս մի ծաղիկ հողից դուրս ելան
կեանքին ժպտացին, անցան գնացին
աշխարհը որպէս մի քնքուշ երազ
աչքովնին տեսան անցան գնացին»

Պաստառը կը դառնայ պատուհան
սրահը օճախ
արեւմուտքի սլաքը վերջապէս շունչ մը կը քաշէ
սուրճի սեղանին շուրջ հաւաքուած
մարդկայինը կը նստի
մարտը կ՛անցնի
գեղեցիկ ապրիլը կը հասնի
տարազները կը թափթփին
խեղդող փողկապները ընկալող ձեռքերու պարող կտորներ
եւ հեռու աշխարհէն բարով կու գայ
գարնան կարապետ ծիծեռնակ
եւ իւրաքանչիւր հանդիսատեսի աթոռէն վերցնելով կը տանի իր բոյնը

Սրահ` Ալֆորվիլի Հայ մշակոյթի տուն (Ֆրանսա)
Սրահին դուռը բացաւ` Նորա Թաշճեան
Հեռու մօտիկ աշխարհ փոխադրեց` Հրայր Գալեմքէրեան
Պատուհանէն` Հայկական Ոստան
Ծիծեռնակներու երամ` Մեսրոպ Մաշտոց ակադեմիայի հարազատներ
Պատմեց` ներկայ մը հեռացած, ձեռքը դարձի նամա՞կ մը մնացած:

PROPOS RECUEILLIS PAR VAROUJAN MARDIKIAN

France Arménie : Pourquoi avoir organisé cette exposition (1) ?

Sevan Ananian : L’idée nous a été suggérée par la Municipalité d’Alfortville, l’an dernier, dans le cadre des célébrations des 140 ans de la création de la commune. Il s’agissait de montrer comment les Arméniens avaient participé à l’histoire de la ville. Il nous a semblé qu’un tel sujet méritait d’être traité en profondeur, dans ses multiples dimensions. Or, de par mes recherches antérieures, et avec les documents que nous avions collectés depuis 2023 dans le cadre du partenariat entre la Maison de la Culture arménienne (MCA) d’Alfortville et l’Association pour la Recherche et l’Archivage de la Mémoire arménienne (ARAM), nous avions suffisamment de matière et d’expertise pour mener à bien ce projet.

Cette exposition que vous avez réalisée est donc le fruit d’une collaboration entre la MCA d’Alfortville et l’Association ARAM de Marseille. Comment celle-ci s’est-elle concrétisée ?

En 2023, la MCA et ARAM ont convenu d’un partenariat. L’idée était de permettre à ARAM de travailler plus efficacement en région parisienne grâce à un local mis à sa disposition dans l’annexe de la MCA, ainsi qu’un soutien matériel et humain conséquent. Je suis membre des deux associations, ce qui facilite les choses, et avec moi, une dizaine de bénévoles participe aux activités de recueil, d’archivage, de numérisation et de valorisation des documents. Nous sommes heureux de prêter main-forte à l’équipe de Marseille qui a réuni depuis plus de trente ans des tonnes de documents, par dizaines de milliers, et est devenue un passage obligé pour de nombreux chercheurs, documentaristes, artistes, particuliers et associations qui se renseignent sur le passé des Arméniens de France.

Je dois préciser que j’ai pris la responsabilité de cette exposition, et j’ai bénéficié pour cela d’une totale liberté. Il est donc bien évident que ni la MCA ni ARAM ne sont redevables des choix que j’ai opérés et n’auraient aucunement à répondre à d’éventuelles critiques. Reste que la collaboration entre ces deux associations a été déterminante et leur soutien indispensable. La communauté arménienne, et la société française d’une façon générale, a la chance de pouvoir compter sur un immense réseau d’associations par lesquelles les individus, selon leurs aspirations et leurs sensibilités, fédèrent leurs énergies, agissent par et pour eux-mêmes, sans attendre d’en haut, dans une multitude de domaines.

Comment la Municipalité d’Alfortville a-t-elle accueilli le projet ?

La Municipalité, poursuivant une tradition ininterrompue depuis les années 1960, soutient activement les associations arméniennes, en particulier la MCA, qui a fait la preuve, en 50 ans d’existence, de son savoir-faire et de son utilité. La ville assume fièrement son caractère multiculturel et revendique sa part arménienne comme constitutive de son identité.

Nous avions exposé vingt panneaux lors du festival des associations arméniennes d’Alfortville « Festiv’hay » en juin 2025, en plein air, sur une journée. La Municipalité nous a proposé de renouveler l’expérience sur une semaine entière, dans son bel espace culturel « Le 148 », en mettant à notre disposition tous les équipements nécessaires. Cela nous a laissé le temps de l’enrichir considérablement, notamment grâce à la confiance de personnes qui nous ont prêté de superbes objets et documents familiaux, dont certains rarissimes. Aux panneaux s’ajoutent donc des vitrines, devant lesquelles le public peut accéder à une connaissance à la fois plus complète et plus sensible de la vie de la première génération d’Arméniens arrivée en France.

Quel a été le programme de cette exposition ?

Nous avons accueilli un cycle de conférences avec Boris Adjemian sur la Bibliothèque Nubar et son premier conservateur Aram Andonian, Patrice Djololian sur la collection de photographies de son père Krikor qui dirigeait le célèbre Studio Arax, et Astrig Atamian sur les communistes arméniens en France. Nous avons eu le plaisir d’écouter le trio Sevana Tchakerian. Des classes du collège arménien Kevork Arabian et du lycée Maximilien Perret ont pu aussi profiter d’une visite guidée gratuite.

Qu’attendez-vous des visiteurs de l’exposition, ainsi que des politiques et des médias, après son déroulement ?

Nous n’avons pas conçu cette exposition pour offrir un prêt-à-penser au visiteur. A chacun de prendre connaissance de son contenu, de se confronter aux documents et d’en méditer le sens. Pour ce qui me concerne, j’espère qu’elle contribuera à développer l’idée que les Arméniens font partie de l’histoire d’Alfortville et réciproquement. Qu’il en va de même pour tous les Arméniens dans les lieux où ils sont établis, et au-delà de notre communauté, pour tous les immigrés et leurs descendants avec la France.

Alfortville est souvent citée en exemple en matière d’intégration de sa communauté arménienne. Quelles sont les singularités de son installation, et en quoi cette exposition apporte-t-elle un regard neuf sur ses débuts ? Va-t-on jusqu’à battre en brèche certaines idées reçues ?

Je ne crois pas qu’il y ait eu beaucoup de différences entre le « village arménien d’Alfortville » et les autres communautés populaires installées en France à la même époque. Il me semble surtout que le lieu a offert la possibilité à la communauté arménienne de s’enraciner en atteignant un seuil critique, en nombre et en densité, à même d’assurer sa pérennité.

Par ailleurs, il est vrai qu’un travail d’histoire peut, ou doit, bousculer certains récits tout faits et interroger certains poncifs mémoriels. Nous nous sommes efforcés de mener un travail rigoureux et honnête, et nous avons fait des choix assumés qui mettent en évidence une réalité vécue plus complexe qu’on pouvait s’y attendre, notamment pour les questions qui touchent à ce qu’on appelle l’intégration.

A ma connaissance, on avait encore très peu montré des traces du passé qui remettent en cause les récits habituels sur l’intégration réussie. Le corpus de sources que nous avons réunies permet de remonter aux racines de cette représentation et confirme que finalement, comme l’a souligné l’historien de l’immigration Gérard Noiriel, on parlait des Arméniens et des autres étrangers dans l’entre-deux-guerres de la même manière que l’on parle aujourd’hui des Arabes, des Noirs, des musulmans, des Roms…, et que l’on parlait des juifs depuis la fin du XIX^e siècle.

Nous avons donc accordé une large place aux regards et aux représentations réciproques. La présence régulière des Arméniens d’Alfortville dans la rubrique des faits divers, les nombreux reportages dont ils font l’objet dans la presse nationale, avec un regard qui oscille entre condescendance, mépris et franche hostilité, tranchent avec l’idée répandue d’une communauté qui n’a pas fait de vague, qui n’a pas posé de problème. Et en sens inverse, dans de nombreux domaines, comme le travail, la vie familiale, la vie communautaire, même l’école d’une certaine façon, l’objectif était de cultiver l’entre-soi. A de rares exceptions près, la première génération n’a jamais appris le français.

On ne manque pas, à l’occasion du dépôt en préfecture des statuts de la première association, l’Union de la jeunesse arménienne en 1926, de montrer patte blanche en déclarant que son but est de “ faire pénétrer dans le caractère des Arméniens l’esprit de la culture française ”. Mais on se presse ensuite d’expliquer dans Haratch qu’en réalité, il doit s’agir de faire “ comme les animaux en milieu hostile, se réfugier dans notre coquille ” car “ l’environnement est néfaste ”.

“ Farouchement repliée sur elle-même ”, “ obéissant à ses propres lois ”, formant une “ enclave étrangère en terre de France ”, “ un village dont les pays les moins civilisés auraient honte ”, voilà comment l’on décrit le ghetto arménien d’Alfort-ville dans ces années-là.

L’intégration est au cœur de cette exposition. C’est une question plus centrale que jamais, aujourd’hui en France. Mais ne pensez-vous pas que contrairement aux années 80 et 90, les politiques et les médias ont tendance désormais à confondre intégration et assimilation ? Cette confusion n’est-elle pas préjudiciable à l’équilibre de la société et au vivre ensemble ?

J’observe que, depuis une vingtaine d’années, le conservatisme identitaire s’est partout banalisé de façon inquiétante. Il est vrai qu’au tournant des années 1980, comme l’a montré Vincent Martigny dans Dire la France (Presses de Sciences Po, 2016), nous avons connu un moment multiculturel assumé à la tête de l’Etat. Mais il s’est révélé n’être qu’une parenthèse.

Je dois avouer qu’à titre personnel, je regrette la façon dont les Arméniens sont de plus en plus souvent décrits en parangons de l’intégration réussie, pour mieux stigmatiser en creux d’autres communautés, issues de l’immigration coloniale et postcoloniale. Et je déplore aussi que certains parmi nous s’enorgueillissent bien aisément de cette récemment acquise « blanchité honoraire », pour employer un concept des études postcoloniales.

Cette exposition d’Alfortville est-elle vouée à devenir itinérante ?

Elle peut l’être sans trop de difficulté. Nous avons déjà été sollicités par le CNMA de Décines, qui la présentera pour un mois à partir du 23 mai 2026.

Au fond de vous, formez-vous le vœu que cette expérience inspire d’autres spécialistes chevronnés et bonnes volontés pour retracer, en d’autres lieux de France, l’histoire de l’installation de communautés arméniennes locales dans les années post-génocidaires ?

Ce serait une bonne idée. ARAM a présenté il y a trois ans une superbe exposition sur l’arrivée des Arméniens à Marseille et le Camp Oddo par lequel plusieurs milliers de ces réfugiés ont transité.

En région parisienne, nous espérons recueillir suffisamment de documents provenant des différentes localités dans lesquelles les Arméniens se sont installés dans les années 1920-1930 pour pouvoir présenter à terme une exposition plus ambitieuse sur une échelle plus large.

Il faudrait aussi pouvoir travailler sur une échelle de temps plus longue et étudier les vagues d’immigrations ultérieures, en provenance du Moyen-Orient et d’Arménie.

(1) « Alfortville, un village arménien, Années 1920-1930 » : exposition présentée du 13 au 19 avril, à l’Espace culturel « Le 148 », 148, rue Paul Vaillant-Couturier – 94140 Alfortville.

https://www.france-armenie.fr/sevan-ananian-nou-s-avons-montre-comment-les-armeniens-ont-participe-a-lhistoire-dalfortville

Սեւան Անա­նեանի կող­մէ պատ­րաստուած այս ցու­ցա­հան­դէ­սին բա­ցու­մը տե­ղի ու­նե­ցաւ Եր­կուշաբ­թի, Ապ­րիլ 13-ին, «Le 148» մշա­կու­թա­յին կեդ­րո­նին մէջ, ներ­կա­յու­թեամբ հոծ բազ­մութեան մը, որ եկած էր բա­ցայայ­տե­լու այս ան­նա­խադէպ աշ­խա­տան­քը:

Յեն­լով յատ­կա­պէս «ԱՐԱՄ» միու­թեան ար­ժէ­քաւոր ար­խիւնե­րուն վրայ եւ անխտիր աջակ­ցութեամբ Ալ­ֆորվի­լի Հայ մշա­կոյ­թի տան, Սե­ւան Անա­նեան կ՚առա­ջար­կէ սու­զուիլ եր­կու հա­մաշ­խարհա­յին պա­տերազմնե­րու մի­ջեւ ին­կած ժա­մանա­կահա­տուա­ծի մերկ իրա­կանու­թեան մէջ: Ան կը քան­դէ «յա­ջողած» հա­մարկման առաս­պե­լը՝ բացայայ­տե­լով առօ­րեայի դժուարու­թիւննե­րը, ժա­մանա­կի քա­ղաքա­կան ճա­ռերուն թշնա­ման­քը եւ ան­խոնջ ջան­քը այն այ­րե­րուն ու կի­ներուն, որոնք իրենց ձեռ­քե­րով կա­ռու­ցե­ցին քա­ղաքին հա­րաւա­յին թա­ղամա­սը՝ զայն վե­րածե­լով այնպի­սի վայ­րի մը, զոր հայ­կա­կան թէ ֆրան­սա­կան աղ­բիւրնե­րը այն ատեն կը կո­չէին «Հայ­կա­կան գիւղ»:

Ցու­ցա­հան­դէ­սը ար­ժա­նի յար­գանքը կը մա­տու­ցէ Ալ­ֆոր­վիլ հաս­տա­տուած այս ռահ­վի­րանե­րուն՝ ցնցող դի­ման­կարնե­րու եւ հա­զուա­գիւտ վա­ւերա­թուղթե­րու ընդմէ­ջէն, մինչ հնչիւննե­րը «Տէր Զօ­րի անա­պատ­նե­րուն» ող­բերգին, որ այն ատեն կ՚եր­գուէր Ալ­ֆորվի­լի մէջ,– ինչպէս Սփիւռքի շատ մը վայ­րե­րու մէջ,– յու­զիչ հնչե­ղու­թիւն կու տան այս պատ­մա­կան հա­մայ­նա­պատ­կե­րին: Այս նա­խա­ձեռ­նութիւ­նը, որ կը վա­յելէ քա­ղա­քա­պետա­րանին եւ քա­ղաքա­պետ Լիւք Գար­վունա­սի աջակ­ցութիւ­նը, ցայ­տուն կեր­պով կը յի­շեց­նէ, թէ Ալ­ֆորվի­լի ինքնու­թեան հայ­կա­կան բա­ժինը, որ այ­սօր հպար­տութեամբ կը պաշտպա­նուի, կեր­տուած է եր­բեմ­նի լու­սանցքա­յին թա­ղամա­սի մը ար­մա­տական կեր­պա­րանա­փոխու­թեամբ՝ դառ­նա­լով ճա­ռագայթման մեծ կեդ­րոն, շնոր­հիւ միու­թե­նական զօ­րակ­ցութեան, հա­մայնքին եր­կա­թեայ կամ­քին եւ քա­ղաքա­պետա­րանի նա­խա­ձեռ­նող ոգիին:

ՆՈՐԱ ԹԱՇՃԵԱՆ

Պո­րիս Աճէ­մեանի դա­սախօ­սու­թիւնը՝

«Արամ Ան­տո­նեան եւ Նու­պա­րեան մա­տենա­դարա­նը. ժա­ռան­գութիւնն ու յի­շողու­թիւնը՝ Սփիւռքի մէջ»

Ապ­րիլ 15-ին, պատ­մա­բան եւ Նու­պա­րեան մա­տենա­դարա­նի (Փա­րիզի 16-րդ թա­ղամաս) տնօ­րէն Պո­րիս Աճէ­մեան սկիզբ դրաւ դա­սախօ­սու­թիւննե­րու շար­քի մը՝ վե­րոն­շեալ ցու­ցա­հան­դէ­սի ծի­րին մէջ: Պո­րիս Աճէ­մեանի դա­սախօ­սու­թիւնը կը վե­րաբե­րէր իր հե­ղինա­կած «Գրա­դարա­նը եւ վե­րապ­րո­ղը» («La bibliothèque et le survivant», Anamosa հրա­տարակ­չա­տուն, 2025) գիր­քին, որ կ՚առա­ջար­կէ, հե­ղինա­կին իսկ բա­ռերով, վե­րագ­ծել Նու­պա­րեան գրա­դարա­նին եւ անոր առա­ջին գրա­դարա­նապե­տին՝ Արամ Ան­տո­նեանի (Կոս­տանդնու­պո­լիս, 1879 — Փա­րիզ, 1951) «կրկնա­կի կեն­սագրու­թիւ­նը»:

Իր նե­րածա­կան խօս­քէն իսկ, Նու­պա­րեան մա­տենա­դարա­նի տնօ­րէնը մեզ հրա­ւիրեց հե­տեւե­լու իր պրպտումնե­րուն, որոնք կը մատ­նանշեն 20-րդ դա­րու հա­յոց պատ­մագրու­թեան մէջ գո­յու­թիւն ու­նե­ցող բաց մը՝ գրա­դարան­ներն ու գիր­քե­րը: Ժա­ռան­գութեան հաս­կա­ցու­թեան շուրջ խորհրդա­ծու­թիւնը, որ ներ­կայ էր ամ­բողջ դա­սախօ­սու­թեան ըն­թացքին, յե­նեցաւ կո­րուստի (մա­տենա­դարա­նը կը ստեղ­ծուի հայ­կա­կան ըն­կե­րային աշ­խարհի ոչնչաց­ման յա­ջոր­դող օրե­րուն) եւ պահ­պանման տրա­մաբա­նու­թեան վրայ:

Պո­րիս Աճէ­մեան յի­շեցուց, թէ մա­տենա­դարա­նի պատ­մութիւ­նը գրել, կը նշա­նակէ, թե­րեւս ամէն բա­նէ առաջ, գրել անոր առա­ջին գրա­դարա­նապե­տին՝ Արամ Ան­տո­նեանի պատ­մութիւ­նը: Պատ­մա­բանը մեծ խան­դա­վառու­թեամբ ու­րուագ­ծեց տպա­ւորիչ բեղմնա­ւոր գրի­չով այս լրագ­րո­ղին դի­ման­կա­րը, որ նաեւ հմուտ գրա­սէր մըն էր ու տա­ղան­դա­ւոր գծագ­րիչ մը. տա­ղանդ մը, որ ան նախ գոր­ծա­ծեց իր ժա­մանա­կի հայ քա­ղաքա­կան գոր­ծիչնե­րը սուր ծաղ­րանկար­նե­րով քննա­դատե­լու հա­մար, ապա՝ Նու­պա­րեան մա­տենա­դարա­նին մէջ իր հե­տագայ գոր­ծունէու­թեան ըն­թացքին, հայ­կա­կան ձե­ռագ­րե­րու ման­րանկար­չութե­նէն ներշնչուած զար­դա­նախ­շեր նկա­րելով: Մինչ ան պաշ­տօն կը վա­րէր Օս­մա­նեան Ներ­քին գոր­ծոց նա­խարա­րու­թեան գրաքննու­թեան գրա­սենեակին մէջ, 1915-ին այլ հայ մտա­ւորա­կան­նե­րու նման կ՚աք­սո­րուի, հրաշ­քով ողջ կը մնայ եւ, Անա­տոլուի ու Մի­ջին Արե­ւել­քի ճամ­բա­ներով եր­կար թա­փառումնե­րէ ետք, կը հաս­նի Փա­րիզ, ուր 1919-ին կը միանայ Հայ Ազ­գա­յին Պա­տուի­րակու­թեան: Ան իր կեան­քի այս ող­բերգա­կան դրուագին կ՚անդրա­դառ­նայ իր եր­կու հրա­տարա­կու­թիւննե­րուն մէջ. «Այն սեւ օրե­րուն…» (1919) եւ «Աք­սո­րի ճամ­բուն վրայ» (1919-1920):

Ըստ Պո­րիս Աճէ­մեանի իսկ ար­տա­յայ­տութեան՝ այս «թուղթի/թուղթե­րով՝ Հա­յաս­տան»-ի (Ֆրան­սա­յի մէջ ծա­նօթ՝ անու­շա­բոյր «Papier d’Arménie» / «Հա­յաս­տա­նի թուղթ» անու­նէն մեկ­նած բա­ռախա­ղով) ստեղ­ծումը ար­դիւնքն էր կրկնա­կի դրդա­պատ­ճա­ռի. մէկ կող­մէ՝ Հայ­կա­կան Բա­րեգոր­ծա­կան Ընդհա­նուր Միու­թեան նա­խագահ Պօ­ղոս Նու­պար Փա­շայի (1851-1930) մղու­մին, եւ միւս կող­մէ՝ պոլ­սե­ցի հա­րուստ գրա­սէրի մը՝ Վի­չէն Հո­լասի ժա­ռան­գորդնե­րուն նա­խաձեռ­նութեան, որոնք կը փա­փաքէին իրենց հօր գրա­դարա­նը կտա­կել Թուրքիայէն դուրս գտնուող հայ­կա­կան հաս­տա­տու­թեան մը: Պո­րիս Աճէ­մեան յի­շեց 1928-ին իր դռնե­րը բա­ցած Մա­տենա­դարա­նի հիմ­նադրու­թեան հիմ­քը հան­դի­սացող մշա­կու­թա­յին նկրտումնե­րը. ան պի­տի չըլ­լար սո­վորա­կան հայ­կա­կան գրա­դարան մը այ­լոց մէջ, այլ՝ հայ ազ­գա­յին մա­տենա­դարան մը, «վտա­րան­դի ազ­գա­յին սրբա­վայր մը»: Սրբու­թեան նմա­նօրի­նակ հռե­տորա­բանու­թիւն մը կը տի­րապե­տէ նաեւ ան­խոնջ գրա­դարա­նապետ Ան­տո­նեանի գրու­թիւննե­րուն մէջ. «Ես գրա­դարան կը մտնեմ այնպէս, ինչպէս մե­նաս­տան մը կը մտնեն», կը խոս­տո­վանի ան, որ կը հսկէ գիր­քե­րու եւ ար­խիւնե­րու պահ­պանման, զորս կը կո­չէ «նշխար»: Ուստի ան ամէն ճիգ ի գործ կը դնէ ապա­հովե­լու անոնց պահ­պանման լա­ւագոյն պայ­մաննե­րը. կը նա­խագ­ծէ դա­րակ­նե­րը, կը մտա­ծէ անոնց դա­սաւոր­ման մա­սին՝ հա­ւաքա­ծոնե­րը լոյ­սէն հե­ռու պա­հելու հա­մար, կը հո­գայ օդա­փոխու­թեան հա­մակար­գի տե­ղադ­րումը՝ փո­շիի կու­տա­կու­մը նուազեց­նե­լու նպա­տակով եւ այլն:

1940-ի ֆրան­սա­կան պար­տութե­նէն ետք գեր­մա­նական բռնագ­րա­ւիչ ու­ժե­րուն կող­մէ Մա­տենա­դարա­նի թա­լանը յա­տուկ հե­տաքրքրու­թիւն արթնցուց ներ­կա­ներուն մէջ. խոր տպա­ւորու­թիւն գոր­ծեց Պո­րիս Աճէ­մեանի նկա­րագ­րած պատ­կե­րը, որ ցոյց կու տար սրբա­վայ­րին «նշխար»-նե­րը պահ­պա­նելու Ան­տո­նեանի յա­մառու­թիւնը. աք­սո­րի ճամ­բա­ներուն վրայ ին­կած ու հաշ­մանդամ դար­ձած տա­րեց գրա­դարա­նապե­տը գի­շերով շէն­քի նկու­ղին մէջ կը պա­հէ հա­զուա­գիւտ եւ ար­ժէ­քաւոր հրա­տարա­կու­թիւննե­րով լե­ցուն պար­կեր՝ զա­նոնք փո­խարի­նելով նուազ ար­ժէ­քաւոր գիր­քե­րով, ապա կը փո­փոխէ գրա­դարա­նի գրա­ցու­ցա­կը՝ բռնագ­րա­ւիչին կաս­կածնե­րը չարթնցնե­լու հա­մար:

Պո­րիս Աճէ­մեան իր խօս­քը եզ­րա­փակեց անդրա­դառ­նա­լով յետ-ան­տո­նեանեան դա­րաշրջա­նին՝ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան յի­շողու­թեան քա­ղաքա­կա­նաց­ման եւ նիւ­թին վե­րաբե­րեալ ակադե­մա­կան հե­տազօ­տու­թիւննե­րու սկզբնա­ւոր­ման շրջա­նին: Նու­պա­րեան մա­տենա­դարա­նը այ­նուհե­տեւ անցման պար­տա­դիր կէտ մը կը դառ­նայ այս հար­ցով զբա­ղող պատ­մա­բան­նե­րուն հա­մար, ինչպէս՝ Իվ Թեր­նոնը կամ Անա­հիտ Տէր-Մի­նասեանը: Ռե­մոն Գէոր­գեան, որ եղած է 1986-էն 2012 մա­տենա­դարա­նին տնօ­րէնը, ցե­ղաս­պա­նու­թեան մե­ծագոյն մաս­նա­գէտ­նե­րէն մէկն է:

Մենք չենք կրնար հոս հա­ւատար­մօ­րէն վե­րար­տադրել Պո­րիս Աճէ­մեանի խան­դա­վառ խօս­քին ճո­խու­թիւնն ու ճշգրտու­թիւնը: Հան­րութեան կող­մէ հնչած բազ­մա­թիւ եւ բազ­մա­զան հար­ցումնե­րը, որոնք կը վե­րաբե­րէին Ան­տո­նեանին, գրա­դարա­նի գնումնե­րու քա­ղաքա­կանու­թեան, անոր այ­ցե­լու­նե­րուն, հա­ւաքա­ծոնե­րուն կամ առա­քելու­թիւննե­րուն, վկա­յեցին դա­սախօ­սու­թեան արթնցու­ցած հե­տաքրքրու­թեան մա­սին. թե­րեւս անոնք նաեւ հաս­տա­տեցին ազ­գագրա­գէտ եւ մար­դա­բան Տա­նիէլ Ֆապ­րիի կող­մէ «Ժա­ռան­գութեան յոյ­զեր» (2013) գիր­քին մէջ ար­ծարծուած այն գա­ղափա­րը, ըստ որուն գրա­դարան­նե­րու կամ ար­խիւնե­րու հա­ւաքա­ծոնե­րը, պատ­մա­կան յու­շարձան­նե­րու նման, զօ­րաւոր յու­զա­կան պոռթկումներ կը յա­ռաջաց­նեն:

Աստղիկ Ադա­մեանի դա­սախօ­սու­թիւնը՝

«Ֆրան­սա­յի հայ հա­մայ­նա­վար­նե­րու պատ­մութիւ­նը. 1920-1990»

Նոյն շրջա­նակին մէջ, նոյն վայ­րը, Ապ­րիլ 18-ին տե­ղի ու­նե­ցաւ Աստղիկ Ադա­մեանի դա­սախօ­սու­թիւնը, հիմ­նուած՝ իր «Մա­նու­շեանի խումբը. Ֆրան­սա­յի հայ հա­մայ­նա­վար­նե­րու պատ­մութիւ­նը (1920-1990)» («Ceux de Manouchian. Une histoire des communistes arméniens en France, 1920-1990», Presses Universitaires de Rennes, 2025) գիր­քին վրայ: Այս գոր­ծը, որ ծնունդ առած է 2014-ին INALCO-ի մէջ Գլէր Մու­րա­տեանի ղե­կավա­րու­թեամբ պաշտ­պա­նուած դոկ­տո­րական աւար­տա­ճառէ մը, նպա­տակ ու­նի ու­սումնա­սիրել պատ­մա­գիտա­կան հե­տազօ­տու­թեան տա­կաւին քիչ քննուած մէկ աս­պա­րէզը, ինչպէս յի­շեցուց Աստղիկ Ադա­մեան իր դա­սախօ­սու­թեան նե­րածա­կանին մէջ:

1920-ական թուական­նե­րու ար­շա­լոյ­սին Ֆրան­սա ժա­մանե­լէ քիչ ետք, երիտ­թուրքե­րու կա­ռավա­րու­թեան կող­մէ գոր­ծուած 1915-ի ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն վե­րապ­րածնե­րը զան­գուածա­յին «բա­նուո­րացում» (pro­léta­risation) կ՚ապ­րին: Ոմանք կը միանան նո­րաս­տեղծ ֆրան­սա­կան Հա­մայ­նա­վար կու­սակցու­թեան շար­քե­րուն, որ օտա­րազ­գի աշ­խա­տու­ժը կը հա­մախմբէր «լե­զուա­կան խումբե­րու» մէջ՝ կու­սակցու­թեան ռազ­մա­վարա­կան ուղղու­թիւննե­րը թարգմա­նելու եւ տա­րածե­լու հա­մար այն հա­մայնքնե­րուն մէջ, որոնք տա­կաւին ֆրան­սա­խօս չէին: Աստղիկ Ադա­մեան կը շեշ­տէ այն հիմ­նա­կան տա­տանու­մը, որ կը յատ­կանշէ հայ­կա­կան հա­մայ­նա­վարու­թիւնը Ֆրան­սա­յի մէջ՝ մի­ջազ­գայնա­կանու­թեան եւ ազ­գայնա­կան դրդա­պատ­ճառնե­րու մի­ջեւ, զորս կ՚օգ­տա­գոր­ծէր Խորհ. Միու­թիւնը Հա­յաս­տա­նի Օգ­նութեան Կո­միտէին (ՀՕԿ) մի­ջոցով, հիմ­նուած 1921-ին՝ հա­կակշռե­լու հա­մար Սփիւռքի ան­կա­խական նկրտումնե­րը: Այս հայ­կա­կան հա­մայ­նա­վարու­թիւնը կը զար­գա­նայ շար­ժումի հա­մաշ­խարհա­յին պատ­մութեան վե­րիվայ­րումնե­րուն հա­մըն­թաց. այսպէս, ստա­լինեան շրջա­նը եւ «ըն­կերվա­րու­թիւն՝ մէկ երկրի մէջ» ռազ­մա­վարու­թիւնը կը յատ­կանշուին ներ­գաղթի ի նպաստ ծա­ւալուն ար­շա­ւով մը, բայց նաեւ՝ զտումնե­րու դա­րաշրջա­նին, 1937-ին ՀՕԿ-ի լու­ծա­րու­մով: Նա­ցիական բռնագ­րաւման դէմ ընդյա­տակեայ պայ­քա­րը, ուր առա­ջին հեր­թին աչ­քի կը զար­նէ Մի­սաք Մա­նու­շեանը, կը ներգրա­ւէ աւե­լի մեծ թի­ւով հա­յեր: Երկրորդ Հա­մաշ­խարհա­յին պա­տերազ­մի աւար­տին, ֆրան­սա­կան քա­ղաքա­կան դաշ­տին մէջ Ֆրան­սա­յի Հա­մայ­նա­վար կու­սակցու­թեան գե­րիշ­խա­նու­թեան պայ­մաննե­րուն տակ, նոր կազ­մա­կեր­պութիւններ, ինչպէս՝ Ֆրան­սա­հայ երի­տասար­դա­կան միու­թիւնը (JAF) եւ Ֆրան­սա­հայոց մշա­կու­թա­յին միու­թիւնը (UCFAF), կը յա­ջոր­դեն նա­խորդ տաս­նա­մեակ­նե­րու կա­ռոյցնե­րուն, մինչ հետզհե­տէ մեծ թի­ւով հա­յեր կ՚ընտրեն ներ­գաղթի ճամ­բան: Պատ­մա­բանը կը յի­շեց­նէ, որ 1965-էն սկսեալ ի յայտ եկած Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ճա­նաչ­ման պա­հան­ջը իր շուրջ կը հա­մախմբէ Սփիւռքի մէջ առ­կայ տար­բեր քա­ղաքա­կան հո­սանքնե­րը՝ առանց ջնջե­լու խոր տա­րակար­ծութիւննե­րը:

Աստղիկ Ադա­մեան յա­ջողե­ցաւ իրա­գոր­ծել այս եր­կար ու բարդ պատ­մութիւ­նը խտաց­նե­լու դժուարին խնդի­րը՝ հա­րուստ վա­ւերագ­րութեամբ (ար­խիւներ եւ լու­սանկար­ներ) հիմ­նա­ւորուած, բո­վան­դա­կալից դա­սախօ­սու­թեան մը մէջ: Հան­րութեան բազ­մա­թիւ հար­ցումնե­րը շօ­շափե­ցին ներ­գաղթի փոր­ձա­ռու­թիւննե­րը, շեշ­տե­ցին գե­րիշ­խա­նու­թեան այն բա­խումնե­րը, որոնք պա­ռակ­տե­ցին Սփիւռքը, եւ առիթ ստեղ­ծե­ցին ար­դիւնա­ւէտ քննար­կումի մը, որ դէմ առ դէմ դրաւ ապ­րուած փոր­ձա­ռու­թիւնն ու ար­խիւնե­րու վրայ կա­տարուած աշ­խա­տան­քը:

ՆԱՐԵԿ ԹԱ­ՃԻՐԵԱՆ

Փաթ­րիս Ճո­լոլեանի դա­սախօ­սու­թիւնը՝

«Արաքս» լու­սանկար­չա­տան յու­շե­րուն ընդմէ­ջէն

Ապ­րիլ 18-ին, «Ալ­ֆորվիլ, հայ­կա­կան գիւղ մը. 1920-1930-ական թուա­կան­ներ» ցու­ցա­հան­դէ­սի ծի­րէն ներս, «Le 148» մշա­կու­թա­յին կեդ­րո­նին մէջ տե­ղի ու­նե­ցաւ ու­րիշ դա­սախօ­սու­թիւն մըն ալ. Փաթ­րիս Ճո­լոլեան զգա­յացունց սու­զում մը առա­ջար­կեց ֆրան­սա­հայ սփիւռքի պատ­մութեան մէջ:

Յեն­լով լու­սանկար­նե­րու եւ ըն­տա­նեկան վկա­յու­թիւննե­րու վրայ, յատ­կա­պէս անոնց, որոնք կա­պուած են հան­րա­ծանօթ «Արաքս» լու­սանկար­չա­տան հիմ­նա­դիր, իր հօր՝ Գրի­գորի կեր­պա­րին հետ, Փաթ­րիս Ճո­լոլեան վե­րակազ­մեց աք­սո­րով, վե­րակեր­տումով եւ փո­խան­ցումով յատ­կանշուած կեան­քե­րու իս­կա­կան խճան­կար մը: Պատ­կերնե­րը իւ­րա­յատուկ տա­րողու­թիւն կը ստա­նան. անոնք պարզ ար­խիւներ ըլ­լա­լէ շա՜տ աւե­լին են, անոնք յի­շողու­թեան բե­կոր­ներ են, որոնք կը վե­րագ­ծեն հա­յերու հաս­տա­տու­մը:

«Արաքս»-ի կող­մէ ան­մա­հացուած դէմ­քե­րուն եւ առօ­րեայ տե­սարան­նե­րուն ընդմէ­ջէն կ՚ու­րուագ­ծուին ան­հա­տական ու­ղի­ներ, որոնք ար­ձա­նագ­րուած են «ըն­դա­ծիր պատ­մութեան» մէջ՝ Օս­մա­նեան կայսրու­թեան վեր­ջա­ւորու­թեան տե­ղի ու­նե­ցած վե­րիվայ­րումնե­րէն մին­չեւ Ֆրան­սա­յի մէջ ար­մա­տաւո­րու­մը: Իր «Գո­յատե­ւել եւ վե­րած­նիլ» գիր­քի շա­րու­նա­կու­թեան ծի­րին մէջ, Փաթ­րիս Ճո­լոլեան լոյս սփռեց միաժա­մանակ մտեր­միկ եւ հա­ւաքա­կան պատ­մութեան մը վրայ, ուր ըն­տա­նեկան յի­շողու­թիւնը կը միանայ ամ­բողջ ժո­ղովուրդի մը պատ­մութեան:

Դա­սախօ­սու­թիւնը ցոյց տուաւ նաեւ, թէ ինչպէս լու­սանկար­չութիւ­նը, իբ­րեւ մաս­նա­գիտու­թիւն եւ գոր­ծունէու­թիւն, հան­դի­սացած է փո­խանցման հզօր մի­ջոց մը:

Այս կեն­սա­փոր­ձե­րը ի ցոյց դնե­լով՝ Փաթ­րիս Ճո­լոլեան հան­րութեան ըն­ծա­յեց պատ­մա­կան եւ միաժա­մանակ խո­րապէս մարդկա­յին պահ մը՝ հրա­ւիրե­լով մտա­ծելու ինքնու­թեան կա­ռուցման եւ այն ձե­ւին մա­սին, որով մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գութիւննե­րը կը շա­րու­նա­կեն ապ­րիլ եւ կեր­պա­րանա­փոխուիլ այսօր:

ՆՈՐԱ ԹԱՇՃԵԱՆ ■

Բացման խօսքով Հայ մշակոյթի տան տնօրէն Նորա Սարաֆեան-Թաշճեան հաստատեց,  թէ Տունը նոյնպէս իր մասնակցութիւնը բերած է արեւմտահայերէնի փոխանցման դերին: Արդարեւ, առաջին օրերէն իսկ Հայ մշակոյթի տան պատասխանատուները կազմակերպած են լեզուի եւ ինքնութեան դասընթացքներ, որոնք նախորդ սերունդներուն օգնած են պահպանելու իրենց կապը հայկական մշակոյթին հետ: Ան դիտել տուաւ, որ այսօր` չորրորդ սերունդի պայմաններուն մէջ, մարտահրաւէրները կը փոխուին,  լեզուի առօրեայ գործածութիւնը կը փոխակերպուի, ընկերային միջավայրերը կը բազմանան, իսկ նոր արհեստագիտութիւնը, ներառեալ` արհեստական բանականութիւնը, նոր կարելիութիւններ կը ստեղծեն լեզուն սորվելու եւ գործածելու համար:

Ն. Սարաֆեան-Թաշճեան դիտել տուաւ, որ «Արմէն’ լիվր» գիրքի ցուցահանդէսը նոյնպէս կարեւոր դեր կը խաղայ այս գործունէութեան մէջ: Հայ գիրքի ցուցահանդէս-վաճառքը ընթերցողներուն եւ հեղինակներուն անմիջական հանդիպման բացառիկ հարթակ մըն է, որ կը ստեղծէ երկխօսութեան, բացայայտման եւ լեզուի ու գրականութեան փոխանցման կենդանի միջավայր:

Ապա խօսք առաւ Անահիտ Տօնապետեան եւ իր ներկայացումին մէջ յիշեցուց, որ մինչեւ 1915-ի Հայոց ցեղասպանութիւնը արեւմտահայերէնը մշակութային բարձր կենսունակութիւն ունեցող լեզու մըն էր, սակայն 19-րդ դարուն ձեւաւորուած այս գրական լեզուն հայ ժողովուրդին իր բնօրրանէն հեռացումով դարձաւ հող չունեցող, ինչ որ պատճառ դարձաւ անոր խոցելի վիճակին եւ զայն անընդհատ պաշտպանելու ու պահպանելու անհրաժեշտութեան:

Ան դիտել տուաւ, որ սփիւռքի պայմաններուն մէջ, յատկապէս` Լիբանանի մէջ, արեւմտահայերէնի փոխանցումը յաճախ կեդրոնացած է գրուած լեզուին եւ անոր գրագիտական ուսուցման վրայ, աւելցնելով, որ այս մօտեցումը նպաստած է լեզուի պահպանման, բայց եւ այնպէս, ան երբեմն մէկ կողմ դրած է բանաւոր, ժողովրդական կամ բարբառային գործածութիւնները, որոնք լեզուի կենսունակութեան հիմնական տարրերէն են:

Տօնապետեան շեշտեց, որ արեւմտահայերէնի նման փոքրամասնութիւն կազմող լեզուի պահպանումը եւ փոխանցումը կը պահանջեն հաւասարակշռութիւն աւանդութեան եւ նորարարութեան միջեւ` կառուցուած ուսուցման եւ առօրեայ գործածութեան միջեւ, դիտել տալով, որ արեւմտահայերէնի ապագան եւ զայն ապագայ սերունդներուն փոխանցելը կը մնայ հիմնական հարց:

Աւարտին դասախօսը մատնանշեց քանի մը գործնական ուղղութիւններ` արեւմտահայերէնի փոխանցումն ու կենսունակութիւնը ամրապնդելու համար: Առաջին հերթին անհրաժեշտ է խրախուսել լեզուի ուսուցումը եւ մանաւանդ բանաւոր գործածութիւնը` փոքր տարիքէն: Գրական լեզուին ուսուցումէն անդին` պէտք է ստեղծել այնպիսի միջավայրեր, ուր հայերէնը բնական կերպով կը գործածուի, զարգացնել ժամանակակից մանկավարժական միջոցներ:

Ան կարեւոր նկատեց նաեւ արեւմտահայերէնով մշակութային նախաձեռնութիւններու խրախուսումը` լեզուն կենդանի պահելու համար, որովհետեւ գրականութիւնը, թատրոնը, երաժշտութիւնը, լրատուամիջոցները եւ ժամանակակից ստեղծագործական նախաձեռնութիւնները կը նպաստեն լեզուի կենսունակութեան եւ կը դարձնեն զայն աւելի գրաւիչ երիտասարդ սերունդներուն համար:

Այս ծիրին մէջ դասախօսը անդրադարձաւ նաեւ սփիւռքի տարբեր համայնքներուն միջեւ համագործակցութեան կարեւորութեան:

Աւարտին Անահիտ Տօնապետեան շեշտեց, որ արեւմտահայերէնի պահպանումը եւ փոխանցումը կը պահանջեն  հաւասարակշռութիւն աւանդութեան եւ նորարարութեան միջեւ` պահպանել գրական լեզուի հարստութիւնը, միեւնոյն ժամանակ արժեւորելով բանաւոր գործածութիւնները եւ լեզուական արտայայտութեան նոր ձեւերը:

Պատրաստեց՝ ՄԱՐԱԼ ՄԽՍԵԱՆ

Ծրա­գիրը առա­ւօտեան կ’ընդգրկէր զանազան աշ­խա­տանոց­ներ եւ հան­դի­պումներ ար­դի ման­կա­վար­ժա­կան մե­թոտ­նե­րով դա­սաւան­դողնե­րու եւ այլ նո­րարար աշ­խա­տանքներ իրա­գոր­ծողնե­րու հետ, ինչպէս՝ Նո­րա Սա­րաֆեան-Թաշ­ճեանի, Անա­հիտ Սար­գի­սեանի, Անի Կար­մի­րեանի, Սէ­րուժ Յով­սէ­փեանի, Նո­րա Պա­րութճեանի եւ այ­լոց, իսկ կէ­սօրէ ետ­քե­րը կազ­մա­կեր­պուած էին այ­ցե­լու­թիւններ Փա­րիզի տե­սար­ժան վայ­րեր եւ հայ­կա­կանու­թեան հետ առնչուող կեդ­րոններ, ինչպէս Ինալ­քո­յի Արե­ւելեան լե­զու­նե­րու ու­սուցման հա­մալ­սա­րանի այ­ցե­լու­թիւն եւ տե­սակ­ցութիւն Անա­հիտ Տօ­նապե­տեան-Տե­մոփու­լո­սի հետ, Փէր Լա­շէզ գե­րեզ­մա­նատուն, Հայ ու­սա­­նող­­նե­­­րու ոս­­տան եւ հան­­դի­­­պում տնօ­­րէն Մի­­քայէլ Նշա­­նեանի հետ: Ծրա­­գիրը կ’ընդգրկէր նաեւ Ալ­­ֆորվի­­լի եւ Արա­­բական Միացեալ Էմի­­րու­­թիւննե­­րու հայ հա­­մայնքնե­­րու ծա­­նօթա­­ցում եւ «IMA – Արա­­բական աշ­­խարհի հիմ­­նարկ» ման­­րանկար­­չա­­­կան աշ­­խա­­­տանո­ց՝ Կա­­սիա Յա­­րու­­թիւնեանի ղե­­կավա­­րու­­թեամբ: Նաեւ վաս­տա­կաշատ խա­չու­հի­ներէն տի­կին Ար­շա­լոյս Սար­գի­սեան հիւ­րե­րուն ծա­նօթա­ցուց Ալ­ֆորվի­լը։ Հա­ւաք-աշ­խա­տանո­ցը իրենց այ­ցե­լու­թեամբ պա­տուե­ցին Ալ­ֆորվի­լի Հայց. առա­քելա­կան եկե­ղեց­ւոյ հո­գեւոր հո­վիւ Տի­րայր աւ. քհնյ Գը­լըճեանն ու Ալ­ֆորվի­լի հայ աւե­տա­րա­նական եկե­ղեց­ւոյ հո­վիւ Ժիլ­պէր Լե­ւոնեանը։ Հիւր ու­սուցչու­հի­ները այ­ցե­լեցին Ալ­ֆորվի­լի հայ­կա­կան վար­ժա­րան­ներն ու եկե­ղեցին ալ։

Աշխատանքնե­րու ըն­թացքին, ԱՄԷ-ի Հայ ազ­գա­յին վար­չութեան ներ­կա­յացու­ցի­չը հո­գաբար­ձութեան մօտ՝ Քրիս­տին Եփրե­մեան-Թո­սու­նեան առ­ցանց կա­պով ներ­կա­յացուց իրենց հա­մայնքն ու հա­ղոր­դեց դպրո­ցին ու անոր մա­տակա­րար­ման մա­սին յա­ւելեալ տե­ղեկու­թիւններ։

Վար­ժա­րանի տնօ­րէնու­հին՝ Վար­դուկ Գա­րակիւլլէեանը յայտ­նեց, որ դպրոցը կոչուած է բարերարներէն Օհան­նէ­սեանի անու­նով: Կի­րակ­նօ­րեայ այս վար­ժա­րանը հիմնուած է հինգ ու­սուցչու­հի­ներով, տէր հօր ղե­կավա­րու­թեամբ. “Մեր վար­ժա­րանը կը ղե­կավա­րէ հո­գաբար­ձութիւ­նը, որ Արա­բական Միացեալ Էմի­րու­թիւննե­րու վար­չութեան հո­վանիին տակ կը գոր­ծէ, իսկ տնօ­րէնու­թիւնը կը զբա­ղի վար­չա­կան եւ կրթա­կան ծրագ­րով։ 32 ու­սուցիչ-ու­­սուցչու­­հի­ներ ու­­նի դպրո­ցը, որու այ­սօ­րուան առաջ­նա­հեր­թութիւնն է նո­րարար մօ­տեցու­մով սոր­­վեցնե­­լը։ Ու­նինք 280 աշա­­կերտ. Հա­­յաս­­տա­նէն եւ Մի­­ջին Արե­­ւել­­քէն են մեր ծնող­նե­րը եւ հե­տեւա­բար՝ մեր աշա­կերտնե­րը։ Կ՚ըն­­դունինք 3-16 տա­­րեկան երե­խաներ ու պա­տանի­ներ։ Շէն­­քը 13 դա­­սարան ու­­նի։ Միշտ նոր դա­սաւո­րումներ կ՚ընենք բո­լոր դի­մումնե­րուն տեղ տա­լու հա­մար։ Կը դա­­սաւան­­դենք հա­­յերէն, կրօն եւ հա­­յոց պատ­­մութիւն։ Դա­­սըն­­թացքի տե­­ւողու­­թիւնը երեք ժամ է։ Ու­­սուցիչ­­նե­­­րը կա­­մաւոր են։ Անոնք այ­­սօր հոս՝ Փա­­րիզ եկան եւ ու­­զե­­­ցին բան մը սոր­­վիլ”։

Հա­մայնքը կը կազ­մա­կեր­պէ նաեւ ամառ­­նա­­­յին եռօ­­րեայ ճամ­­բար Ապու Տա­­պիի եկե­­ղեց­­ւոյ տա­­րած­­քին Արա Խա­նոյեան եւ Օհան­նէ­սեան ազ­գա­յին վար­ժա­րան­նե­րու աշա­կեր­տութեան համար:

Ալ­ֆորվի­լի Հայ Մշա­կոյ­թի տան տնօր­էնուհին՝ Նո­րա Սա­րաֆեան-Թաշ­ճեանը, Օհան­նէ­սեան վար­ժա­րանին հետ ու­նի 10 տա­րիէ աւե­լի ծա­նօթու­թիւն: Ան Պէյ­րութի Ճե­մարա­նին մէջ պաշ­տօ­նավա­րած տա­րինե­րուն առա­ջարկ մը ստա­ցած է Շար­ժա­յէն, եւ քա­նի մը տա­րի ամառ­նե­րը գա­ցած ու աշ­խա­տակ­ցած է Օհան­նէ­սեանի կազ­մին հետ: Հա­րազատ ներ­կա­յու­թիւն մըն է ան Օհան­նէ­սեան վար­ժա­րանի ու­սուցչու­հի­ներուն հա­մար, միշտ նե­ցուկ կը կանգնի անոնց՝ խորհրդատ­ւութեամբ, ծրա­գրեր մշա­կելով եւ աշ­խա­տանոց­ներ կազ­մե­լով: Փոխադարձ վստա­հու­թեան ու­ղի մըն է, ձե­ւաւո­րուած՝ այս տա­րինե­րուն ըն­թացքին, որ անընդհատ կը զար­գա­նայ ի շահ գոր­ծունէու­թեանց յա­ռաջաց­ման. “Կը փոր­ձեմ միշտ կապ հաս­տա­տել տար­բեր միու­թիւննե­րու, տար­բեր մշա­կու­թա­յին գոր­ծունէու­թեանց հետ, ինչպէս Անի Կար­մի­րեանին, որ Շար­ժա գնաց եւ ներկայացուց Զնտու­կը, Զար­մա­նազանն ու այլ ծրագ­րեր։ Իրենք մի­ջոցը չու­նին գիտ­նա­լու, թէ ինչե՞ր կը կատարուին։ Մենք ձե­ւով մը այդ բո­լորը հա­ւաքող եւ դէ­պի իրենց հո­սեց­նողն ենք։ Իրենք իրենց կը շատ­նան, ամէն տա­րի կ՚աճի թի­ւը։ Ինքնաշ­խա­տու­թեամբ կը բա­ցայայ­տեն ամէն ինչ։ Ու­նին խնա­մակալ մար­մին, ու­նին կրթա­կան հա­մակար­գէն լա­ւատե­ղեակ ան­ձեր խնա­մակա­լու­թեան մէջ։ Երբ Փա­րիզ եկայ, տնօ­րէնու­հիին՝ Վար­դուկին հետ խորհրդակ­ցե­ցանք եւ շա­րու­նա­կեցինք աշ­խա­տանքնե­րը հե­ռակայ։ Հի­մա որ Մշա­կոյ­թի տան Միօրեայ դպրո­ցի տնօ­րէնն եմ, որո­շեցինք այս եր­կու Միօրեայ դպրոց­նե­րու փոր­ձը ցոյց տալ եւ այսպէս ծա­գեցաւ այս ձեռ­նարկին գա­ղափա­րը”,– յայտնեց Նո­րա Սա­րաֆեան-Թաշ­ճեանը, ապա աւել­ցուց անդրա­դառ­նա­լով այս ձեռ­նարկնե­րուն նպա­տակին. “Նպա­տակն է ու­սուցչու­հի­ներուն ծա­նօթաց­նել նաեւ Փա­րիզը, աշ­խարհ մը, որ մե­զի կ՚առնչուի, ոչ միայն վայ­րը, այլեւ անոր պատ­մութիւ­նը, յի­շատակ­նե­րը։ Հա­ճելին եւ օգ­տա­կարը պէտք է միշտ միասին ըլ­լան երե­խանե­րուն եւ մե­ծերուն հա­մար։ Այս բո­լորը իրենց պի­տի օգ­նէ որ աշխատանքի ձե­ւերուն մա­սին վերստին մտա­ծեն, իրենց մի­ջավայ­րին յար­մարցնեն, նո­րու­թիւններ ընեն”։

Նախ­քան եզ­րա­փակե­լը, «Կե­սարի­նը՝ Կե­սարին» ասա­ցուած­քի տրա­մա­բա­նու­թեան հա­ւատա­րիմ՝ պէտք է ող­ջունել Ալ­ֆորվի­լի խա­չու­հի­ներուն այս առ­թիւ տա­րած աշ­խա­տան­քը, որոնք ջանք չխնա­յեցին հիւ­րե­րուն վե­րապա­հելու կա­րելի ամէ­նէն պատ­շաճ ըն­դունե­լու­թիւնը։

Թ. Շ. ■

Ուրբաթ, Մարտ 13-ին, Ալ­ֆորվի­լի Հայ մշա­կոյ­թի տան «Սար­գիս Մի­նասեան» սրա­հին մէջ տե­ղի ու­նե­ցաւ «Ար­մէն’լիվր» գիր­քի ցու­ցա­հան­դէ­սի ծի­րէն ներս կազ­մա­կեր­պուած դա­սախօ­սական շար­քին եր­րորդ հան­դի­պու­մը։ Օրուան հիւրն էր լե­զուա­բան, Փա­րիզի ԻՆԱԼ­ՔՕ հա­մալ­սա­րանի հա­յագի­տական ամ­պիոնի վա­րիչ Անա­հիտ Տօ­նապե­տեան-Տե­մոփու­լո­սը, որ ներ­կա­յացուց «Արեւմտա­հայե­րէնին ապա­գան. նպա­տա՞կ, մի­ջոց­նե՞ր, դե­րակա­տար­նե՞ր» խո­րագ­րեալ շա­հեկան նիւ­թը։

Բաց­ման խօս­քով հան­դէս եկաւ Հայ մշա­կոյ­թի տան տնօ­րէնու­հի Նո­րա Սա­րաֆեան-Թաշ­ճեանը, որ ող­ջունե­լով բա­նախօ­սին ներ­կա­յու­թիւնը՝ ընդգծեց հաս­տա­տու­թեան ու­նե­ցած կա­րեւոր ներդրու­մը արեւմտա­հայե­րէնի փո­խանցման գոր­ծին մէջ։ Ան յի­շեցուց, որ իր հիմ­նադրու­թեան առա­ջին իսկ օրե­րէն, Հայ մշա­կոյ­թի տու­նը կազ­մա­կեր­պած է հա­յոց լե­զուի եւ ինքնու­թեան դա­սըն­թացքներ, որոնք նա­խոր­դող սե­րունդնե­րուն օգ­նած են պահ­պա­նելու իրենց ան­քակտե­լի կա­պը մայ­րե­նի լե­զուին ու հայ­կա­կան մշա­կոյ­թին հետ։ Սա­կայն այ­սօր, երբ ար­դէն գործ ու­նինք Սփիւռքի չոր­րորդ սե­րունդին հետ, մար­տահրա­ւէր­նե­րը ար­մա­տապէս փո­խուած են։ Լե­զուի առօ­րեայ գոր­ծա­ծու­թիւնը կը կրէ խոր փո­խակեր­պումներ, ըն­կե­րային մի­ջավայ­րե­րը բազ­մա­զան դար­ձած են, իսկ նո­րագոյն ար­հեստա­գիտու­թիւնը՝ նե­րառեալ ար­հեստա­կան բա­նականու­թիւնը, միաժա­մանակ թէ՛ վտանգներ են եւ թէ՛ նոր հնա­րաւո­րու­թիւններ կը ստեղ­ծեն լե­զուն սոր­վե­լու եւ կի­րար­կե­լու հա­մար։ Այս առու­մով, «Ար­մէն’լիվր»-ի նման գիր­քի ցու­ցա­հան­դէս-վա­ճառքներ կեն­սա­կան դեր կը խա­ղան, քա­նի որ անոնք որ­պէս ըն­թերցող­նե­րու եւ հե­ղինակ­նե­րու ան­մի­ջական շփման բա­ցառիկ հար­թակներ՝ կը ստեղ­ծեն երկխօ­սու­թեան, բա­ցայայտման ու գրա­կանու­թեան փո­խանցման կեն­դա­նի մի­ջավայր մը։

Ապա խօսք առաւ Անա­հիտ Տօ­նապե­տեան, որ իր ելոյ­թին սկիզ­բը պատ­մա­կան ակ­նարկով մը յի­շեցուց, թէ մին­չեւ 1915-ի Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը, արեւմտա­հայե­րէնը մշա­կու­թա­յին բարձր կեն­սունա­կու­թեամբ օժ­տուած լե­զու մըն էր։ Օս­մա­նեան կայսրու­թեան տա­րած­քին անոր զար­գա­ցու­մը կը յե­նէր դպրոց­նե­րու լայն ցան­ցի մը, բազ­մա­թիւ օրա­թեր­թե­րու եւ հա­րուստ գրա­կան ար­տադրու­թեան վրայ։ Սա­կայն 19-րդ դա­րուն ձե­ւաւո­րուած այս գրա­կան լե­զուն ճա­կատագ­րի բե­րու­մով դար­ձաւ խիստ խո­ցելի եւ կարօտ՝ շա­րու­նա­կական պաշտպա­նու­թեան ու պահ­պանման։

Բա­նախօ­սը վեր­լուծեց նաեւ Սփիւռքի մէջ, յատ­կա­պէս Լի­բանա­նի օրի­նակով, արեւմտա­հայե­րէնի փո­խանցման աւան­դա­կան մե­թոտ­նե­րը։ Ան նկա­տել տուաւ, որ ու­սուցու­մը յա­ճախ կեդ­րո­նացած է բա­ցառա­պէս գրա­ւոր լե­զուին եւ գրա­գիտա­կան կա­նոն­նե­րուն վրայ։ Թէեւ այս մօ­տեցու­մը պատ­մա­կանօ­րէն մե­ծապէս նպաս­տած է լե­զուի պահ­պանման, սա­կայն ան եր­բեմն ստուերի մէջ ձգած է հա­յերէ­նի բա­նաւոր, ժո­ղովրդա­կան կամ բար­բա­ռային գոր­ծա­ծու­թիւննե­րը, որոնք իրա­կանու­թեան մէջ որե­ւէ լե­զուի կեն­սունա­կու­թեան ամէ­նէն հիմ­նա­կան տար­րերն են։

Այ­սօր արեւմտա­հայե­րէնի ապա­գայի հար­ցը կը շա­րու­նա­կէ մնալ առանցքա­յին հար­ցա­կան մը։ Տօ­նապե­տեան առաջ քա­շեց կարգ մը հիմ­նա­կան հար­ցումներ. ինչպէ՞ս կա­րելի է չա­փել խօ­սող­նե­րուն լե­զուա­կան իրա­կան կա­րողու­թիւննե­րը եւ ար­դեօք բա­նաւոր հա­ղոր­դակցու­թեան զար­գա­ցումն ու լե­զուա­կան տար­բեր մա­կար­դակնե­րու (գրա­կան, խօ­սակ­ցա­կան, առօ­րեայ) մի­ջեւ սա­հուն կեր­պով անցնե­լու ճկու­նութիւ­նը նոյնքան կա­րեւոր չէ՞, որ­քան գրա­կան խիստ չա­փանի­շերու տի­րապե­տու­մը։ Ըստ դա­սախօ­սին, արեւմտա­հայե­րէնի նման փոք­րա­մաս­նութիւն կազ­մող եւ վտան­գուած լե­զուի մը պահ­պա­նումն ու փո­խան­ցումը կը պա­հան­ջեն նուրբ հա­ւասա­րակշռու­թիւն աւան­դութեան եւ նո­րարա­րու­թեան, կա­ռու­ցուած­քա­յին ու­սուցման եւ առօ­րեայ բնա­կան գոր­ծա­ծու­թեան մի­ջեւ։ Սա կ՚են­թադրէ հաս­տա­տու­թիւննե­րու, ըն­տա­նիք­նե­րու եւ մշա­կու­թա­յին դե­րակա­տար­նե­րու միաս­նա­կան ու հա­մակար­գուած ճի­գը։

Իր խորհրդա­ծու­թիւննե­րը եզ­րա­փակե­լով՝ Անա­հիտ Տօ­նապե­տեան մատ­նանշեց արեւմտա­հայե­րէնի կեն­սունա­կու­թիւնը ամ­րապնդե­լու շարք մը գործնա­կան ուղղու­թիւններ։ Առաջ­նա­հեր­թութիւ­նը պէտք է ըլ­լայ փոքր տա­րիքէն լե­զուի ու­սուցման եւ յատ­կա­պէս բա­նաւոր գոր­ծա­ծու­թեան խրա­խու­սումը։ Դա­սական ու­սուցու­մէն ան­դին, կեն­սա­կան է ստեղ­ծել այնպի­սի բնա­կան մի­ջավայ­րեր, ուր հա­յերէ­նը կը հնչէ ինքնա­բուխ կեր­պով՝ ըլ­լայ ան առօ­րեայ զրոյցնե­րու, մշա­կու­թա­յին ձեռ­նարկնե­րու կամ սե­րունդնե­րու մի­ջեւ հան­դի­պումնե­րու ընդմէ­ջէն։ Ասոր զու­գա­հեռ, անհրա­ժեշտ է լայ­նօ­րէն կի­րար­կել ժա­մանա­կակից ման­կա­վար­ժա­կան մի­ջոցներ. թուային հար­թակնե­րը, բջջա­յին յա­ւելուած­նե­րը (applications), podcasts-նե­րը եւ կրթա­կան փոխ­ներգոր­ծուն ծրագ­րե­րը (interactive) երի­տասարդ սե­րունդին կրնան ըն­ծա­յել լե­զուն սոր­վե­լու եւ կի­րար­կե­լու նո­րարար ձե­ւեր, որոնք հա­մահունչ են անոնց թուային առօ­րեային։

Արեւմտա­հայե­րէնով ստեղ­ծա­գոր­ծե­լու եւ մշա­կու­թա­յին նա­խաձեռ­նութիւննե­րու քա­ջալե­րու­մը նոյնպէս վճռո­րոշ նշա­նակու­թիւն ու­նի լե­զուն վառ պա­հելու նպա­տակին մէջ։ Գրա­կանու­թիւնը, թատ­րո­նը, երաժշտու­թիւնը, լրաս­փիւռնե­րը եւ արուես­տի ժա­մանա­կակից ար­տա­յայտչա­միջոց­նե­րը լե­զուն կը դարձնեն գրա­ւիչ եւ կի­րար­կե­լի՝ երի­տասար­դութեան հա­մար։ Այս բո­լորը յա­ջողու­թեամբ պսա­կելու նպա­տակով, դա­սախօ­սը շեշ­տեց Սփիւռքի տար­բեր հա­մայնքնե­րուն մի­ջեւ սերտ հա­մագոր­ծակցու­թեան կա­րեւո­րու­թիւնը։ Այ­սօր հայ­կա­կան Սփիւռքը կը գոր­ծէ իբ­րեւ հա­մաշ­խարհա­յին ցանց մը, որուն հաս­տա­տու­թիւննե­րուն եւ միու­թիւննե­րուն մի­ջեւ կա­պերու ամ­րապնդու­մը կրնայ մե­ծապէս նպաս­տել փոր­ձա­ռու­թեանց եւ մի­ջոց­նե­րու ար­դիւնա­ւէտ փո­խանակ­ման։

Ի վեր­ջոյ, լե­զուի պահ­պա­նու­մը չի նշա­նակեր քա­րացում։ Անհրա­ժեշտ է պահ­պա­նել մեր գրա­կան լե­զուի ան­զուգա­կան հարստու­թիւնը, միաժա­մանակ ար­ժե­ւորե­լով բա­նաւոր խօսքն ու ար­տա­յայ­տութեան ար­դիական ձե­ւերը։ Միայն այս փոխլրաց­նող մօ­տեց­ման շնոր­հիւ է, որ արեւմտա­հայե­րէնը պի­տի կա­րենայ շա­րու­նա­կել իր կեն­սա­կան գոր­ծունէու­թիւնը՝ ոչ միայն պահ­պա­նելով ան­ցեալի յի­շողու­թիւնը, այ­լեւ կեր­տե­լով ապա­գայ սե­րունդնե­րուն մշա­կոյթն ու կեն­դա­նի ինքնութիւնը։

Ն. Ս.-Թ. ■

Vendredi 17 janvier, la Maison de la Culture Arménienne d’Alfortville a accueilli une conférence de Marc Nichanian intitulée « Une diaspora littéraire ? », réunissant une cinquantaine de personnes autour d’une réflexion dense et exigeante sur la littérature et l’expérience diasporique. Cette rencontre inaugurait une série de conférences organisée dans le prolongement du Salon du livre, intitulée « Et la diaspora fut ».

Philosophe, critique littéraire et traducteur, Marc Nichanian occupe une place majeure dans la pensée contemporaine consacrée à la littérature arménienne et aux enjeux intellectuels de la diaspora. Ancien titulaire de la chaire de langue et littérature arméniennes à l’Université Columbia (New York), puis enseignant au sein du programme de Cultural Studies de l’Université Sabanci (Istanbul), il poursuit depuis plusieurs décennies une réflexion approfondie sur les rapports entre langue, histoire, mémoire et création littéraire.

Au cœur de la conférence se trouvait une question volontairement ouverte : peut-on parler d’une diaspora littéraire ? Et plus encore, la diaspora ne naîtrait-elle pas à elle-même par la littérature, et en particulier par une littérature en langue arménienne ? Reprenant la formule saisissante « Et la diaspora fut » (Yev yeghev sp’urk), Marc Nichanian l’a mise en dialogue avec le roman central de Zareh Vorpouni, Yev yeghev mart (Et l’homme fut), publié en 1964, qui annonçait la naissance de l’homme diasporique.

Selon Nichanian, cette « bonne nouvelle » ne pouvait advenir qu’à travers un travail de traduction au sens fort : traduction entre les langues, mais aussi traduction intérieure, dans les consciences. Il s’agit de se défaire des hantises identitaires héritées du passé, d’apprendre à rencontrer l’étranger — et ce, dans sa propre langue. Un processus long, parfois d’une vie entière, qu’il fallait également raconter.

Zareh Vorpouni s’y est attaché dans les deux romans qui ont suivi Et l’homme fut : Teknadzoun (Le Candidat, 1967) et Asphalte (1972), récemment parus en français aux éditions Parenthèses, dans une traduction de Marc Nichanian. Ces textes donnent à lire l’épreuve de l’étranger, qui dépasse la seule question de la traduction linguistique pour devenir une expérience fondatrice de la condition diasporique.

La conférence a ainsi ouvert un ensemble de questionnements toujours actuels : de quelle diaspora parle-t-on ? Est-elle une réalité déjà constituée, une idée, ou un horizon à venir ? Pourquoi fallait-il que la littérature soit le lieu de son émergence ? Et qu’attend-elle de nous aujourd’hui ?

Accueillie à la Maison de la Culture Arménienne d’Alfortville, cette rencontre s’inscrit pleinement dans la mission de l’institution, qui œuvre à créer des espaces de réflexion et de dialogue autour de la culture arménienne, dans toute sa richesse et sa complexité. Elle marque le début d’un cycle de conférences destiné à prolonger les échanges initiés lors du Salon du livre.

https://norharatch.com/fr/archives/1653