Վա՜յ, բան մը յիշեցուցիր:

Ի՜նչ: Հաճիս պատմէ, պա՛պ: Միշտ կ՛ըսեմ տէտէին մասին ինչ որ միտքդ գայ, գրէ՛ կամ ինծի պատմէ՛:

Հա՛: Դուն մեր տունը կը յիշե՞ս: Չէ, չես տեսած դուն հին ձեւը: Ուրեմն տէտէն` պապաս, ամէն առտու կ՛արթննար, տանիք կ՛ելլէր, երկինք կը նայէր եւ «ղուրպան օլտում Ալլահը» կ՛ըսէր: Հահա: Կարծեմ ղուրպան եղեր եմ Աստուծոյ ըսել է: Նորէն ալ վստահ չեմ: Փառք տալու ձեւ մըն է…

«Ինչո՞ւ անհեթեթ» պիտի ըսես: Աջիդ` մանկութեան ընկերուհի մը, այնքան մօտիկ նստած, որ ձեր կօշիկները քիթ քիթի կը զարնուին յաճախ, վիզդ քիչ մը երկարած, ձախ երբ դառնաս` ժպիտը դէմքին մանկութեան ընկեր մը: Բոլորիդ դիմացն ալ Պուրճ Համուտի փողոցները: Ինչպէս որ են, ինչպէս որ միշտ եղած են: «Տէր Մելքոնեան» սրահէն կ՛ելլէք, հրապարակ կը հասնիք, եւ տակաւին փողոցի ելեկտրական թելերը գլխուդ վրայէն չեն անցնիր: Կը մնան դիմացդ, աչքերուդ առջեւ: Փողոցը կանգնած, ամրան արեւը հոն է անշուշտ, բայց չորս կողմդ մութ է, պատուհանները լաւ մը փակուած, մանկութեան ընկերուհիիդ կօշիկն ալ գրեթէ անտեսանելի դարձած: Պահ մը ելեկտրականութեան հոսանքը կը խզուի, հարազատ զգացում մը` պիտի ըսես, բայց այս անգամ մտքիդ հոսանքն է, որ անջատուած է, կէս ժամուան համար անկարող շրջագծելու, թէ ո՛ւր ես: Կամ աւելի ճիշդ` շփոթած, թէ ամէնէն լաւ ճանչցած փողոցներն ես…

Ելեկտրական երկաթէ վարագոյրները յամառօրէն քսուելով կը հեռանան, եւ կակուղ թաթիկդ կը փորձես զոյգել պաստառին, որպէսզի մանկութեան ու պատանեկութեանդ հետ դուրս գաս դէպի ծանօթ ամայութիւն: Սակայն կը մնաս, մանկութեան ընկերներով մէկ, իւրաքանչիւրը գիրկ առած իր արցունքով: Կաթիլներ, որոնք նման են գոյնով ու ձեւով եւ հասարակ են ներկաներու մեծամասնութեան: Աչքերը ջրոտած են ֆրանսական աթոռէ մը դիտուած յիշատակներով, կամ անծանօթ դէմքերու հարազատ ապրումներով:

Ֆրանսայի արեւը երբ կը յաջողի սրահ մտնել եւ աթոռ մը գտնել, շուրջդ կը նայիս եւ գիտես… նէնէիդ ո՛չ «եաւրում եաւրում» մը պիտի լսես, ո՛չ ալ կիսափլատակ ձեր պալատիկէն քար մը, որ ձայն առնէր եւ երգէր,  որ իրաւ է, իրա՛ւ է: Քսան տարի առաջ գերդաստանի մը երեխան էիր, որ գուրգուրանքի աւազաններով Պուրճ Համուտի տանիքները գոյութիւն ունեցած են, գոյութիւն ունին…

Կէս ժամուան սահմանափակումով երկու տարի առաջ շարուած ու մէկդի դրուած տողեր`

«որպէս մի ծաղիկ հողից դուրս ելան
կեանքին ժպտացին, անցան գնացին
աշխարհը որպէս մի քնքուշ երազ
աչքովնին տեսան անցան գնացին»

Պաստառը կը դառնայ պատուհան
սրահը օճախ
արեւմուտքի սլաքը վերջապէս շունչ մը կը քաշէ
սուրճի սեղանին շուրջ հաւաքուած
մարդկայինը կը նստի
մարտը կ՛անցնի
գեղեցիկ ապրիլը կը հասնի
տարազները կը թափթփին
խեղդող փողկապները ընկալող ձեռքերու պարող կտորներ
եւ հեռու աշխարհէն բարով կու գայ
գարնան կարապետ ծիծեռնակ
եւ իւրաքանչիւր հանդիսատեսի աթոռէն վերցնելով կը տանի իր բոյնը

Սրահ` Ալֆորվիլի Հայ մշակոյթի տուն (Ֆրանսա)
Սրահին դուռը բացաւ` Նորա Թաշճեան
Հեռու մօտիկ աշխարհ փոխադրեց` Հրայր Գալեմքէրեան
Պատուհանէն` Հայկական Ոստան
Ծիծեռնակներու երամ` Մեսրոպ Մաշտոց ակադեմիայի հարազատներ
Պատմեց` ներկայ մը հեռացած, ձեռքը դարձի նամա՞կ մը մնացած:

PROPOS RECUEILLIS PAR VAROUJAN MARDIKIAN

France Arménie : Pourquoi avoir organisé cette exposition (1) ?

Sevan Ananian : L’idée nous a été suggérée par la Municipalité d’Alfortville, l’an dernier, dans le cadre des célébrations des 140 ans de la création de la commune. Il s’agissait de montrer comment les Arméniens avaient participé à l’histoire de la ville. Il nous a semblé qu’un tel sujet méritait d’être traité en profondeur, dans ses multiples dimensions. Or, de par mes recherches antérieures, et avec les documents que nous avions collectés depuis 2023 dans le cadre du partenariat entre la Maison de la Culture arménienne (MCA) d’Alfortville et l’Association pour la Recherche et l’Archivage de la Mémoire arménienne (ARAM), nous avions suffisamment de matière et d’expertise pour mener à bien ce projet.

Cette exposition que vous avez réalisée est donc le fruit d’une collaboration entre la MCA d’Alfortville et l’Association ARAM de Marseille. Comment celle-ci s’est-elle concrétisée ?

En 2023, la MCA et ARAM ont convenu d’un partenariat. L’idée était de permettre à ARAM de travailler plus efficacement en région parisienne grâce à un local mis à sa disposition dans l’annexe de la MCA, ainsi qu’un soutien matériel et humain conséquent. Je suis membre des deux associations, ce qui facilite les choses, et avec moi, une dizaine de bénévoles participe aux activités de recueil, d’archivage, de numérisation et de valorisation des documents. Nous sommes heureux de prêter main-forte à l’équipe de Marseille qui a réuni depuis plus de trente ans des tonnes de documents, par dizaines de milliers, et est devenue un passage obligé pour de nombreux chercheurs, documentaristes, artistes, particuliers et associations qui se renseignent sur le passé des Arméniens de France.

Je dois préciser que j’ai pris la responsabilité de cette exposition, et j’ai bénéficié pour cela d’une totale liberté. Il est donc bien évident que ni la MCA ni ARAM ne sont redevables des choix que j’ai opérés et n’auraient aucunement à répondre à d’éventuelles critiques. Reste que la collaboration entre ces deux associations a été déterminante et leur soutien indispensable. La communauté arménienne, et la société française d’une façon générale, a la chance de pouvoir compter sur un immense réseau d’associations par lesquelles les individus, selon leurs aspirations et leurs sensibilités, fédèrent leurs énergies, agissent par et pour eux-mêmes, sans attendre d’en haut, dans une multitude de domaines.

Comment la Municipalité d’Alfortville a-t-elle accueilli le projet ?

La Municipalité, poursuivant une tradition ininterrompue depuis les années 1960, soutient activement les associations arméniennes, en particulier la MCA, qui a fait la preuve, en 50 ans d’existence, de son savoir-faire et de son utilité. La ville assume fièrement son caractère multiculturel et revendique sa part arménienne comme constitutive de son identité.

Nous avions exposé vingt panneaux lors du festival des associations arméniennes d’Alfortville « Festiv’hay » en juin 2025, en plein air, sur une journée. La Municipalité nous a proposé de renouveler l’expérience sur une semaine entière, dans son bel espace culturel « Le 148 », en mettant à notre disposition tous les équipements nécessaires. Cela nous a laissé le temps de l’enrichir considérablement, notamment grâce à la confiance de personnes qui nous ont prêté de superbes objets et documents familiaux, dont certains rarissimes. Aux panneaux s’ajoutent donc des vitrines, devant lesquelles le public peut accéder à une connaissance à la fois plus complète et plus sensible de la vie de la première génération d’Arméniens arrivée en France.

Quel a été le programme de cette exposition ?

Nous avons accueilli un cycle de conférences avec Boris Adjemian sur la Bibliothèque Nubar et son premier conservateur Aram Andonian, Patrice Djololian sur la collection de photographies de son père Krikor qui dirigeait le célèbre Studio Arax, et Astrig Atamian sur les communistes arméniens en France. Nous avons eu le plaisir d’écouter le trio Sevana Tchakerian. Des classes du collège arménien Kevork Arabian et du lycée Maximilien Perret ont pu aussi profiter d’une visite guidée gratuite.

Qu’attendez-vous des visiteurs de l’exposition, ainsi que des politiques et des médias, après son déroulement ?

Nous n’avons pas conçu cette exposition pour offrir un prêt-à-penser au visiteur. A chacun de prendre connaissance de son contenu, de se confronter aux documents et d’en méditer le sens. Pour ce qui me concerne, j’espère qu’elle contribuera à développer l’idée que les Arméniens font partie de l’histoire d’Alfortville et réciproquement. Qu’il en va de même pour tous les Arméniens dans les lieux où ils sont établis, et au-delà de notre communauté, pour tous les immigrés et leurs descendants avec la France.

Alfortville est souvent citée en exemple en matière d’intégration de sa communauté arménienne. Quelles sont les singularités de son installation, et en quoi cette exposition apporte-t-elle un regard neuf sur ses débuts ? Va-t-on jusqu’à battre en brèche certaines idées reçues ?

Je ne crois pas qu’il y ait eu beaucoup de différences entre le « village arménien d’Alfortville » et les autres communautés populaires installées en France à la même époque. Il me semble surtout que le lieu a offert la possibilité à la communauté arménienne de s’enraciner en atteignant un seuil critique, en nombre et en densité, à même d’assurer sa pérennité.

Par ailleurs, il est vrai qu’un travail d’histoire peut, ou doit, bousculer certains récits tout faits et interroger certains poncifs mémoriels. Nous nous sommes efforcés de mener un travail rigoureux et honnête, et nous avons fait des choix assumés qui mettent en évidence une réalité vécue plus complexe qu’on pouvait s’y attendre, notamment pour les questions qui touchent à ce qu’on appelle l’intégration.

A ma connaissance, on avait encore très peu montré des traces du passé qui remettent en cause les récits habituels sur l’intégration réussie. Le corpus de sources que nous avons réunies permet de remonter aux racines de cette représentation et confirme que finalement, comme l’a souligné l’historien de l’immigration Gérard Noiriel, on parlait des Arméniens et des autres étrangers dans l’entre-deux-guerres de la même manière que l’on parle aujourd’hui des Arabes, des Noirs, des musulmans, des Roms…, et que l’on parlait des juifs depuis la fin du XIX^e siècle.

Nous avons donc accordé une large place aux regards et aux représentations réciproques. La présence régulière des Arméniens d’Alfortville dans la rubrique des faits divers, les nombreux reportages dont ils font l’objet dans la presse nationale, avec un regard qui oscille entre condescendance, mépris et franche hostilité, tranchent avec l’idée répandue d’une communauté qui n’a pas fait de vague, qui n’a pas posé de problème. Et en sens inverse, dans de nombreux domaines, comme le travail, la vie familiale, la vie communautaire, même l’école d’une certaine façon, l’objectif était de cultiver l’entre-soi. A de rares exceptions près, la première génération n’a jamais appris le français.

On ne manque pas, à l’occasion du dépôt en préfecture des statuts de la première association, l’Union de la jeunesse arménienne en 1926, de montrer patte blanche en déclarant que son but est de “ faire pénétrer dans le caractère des Arméniens l’esprit de la culture française ”. Mais on se presse ensuite d’expliquer dans Haratch qu’en réalité, il doit s’agir de faire “ comme les animaux en milieu hostile, se réfugier dans notre coquille ” car “ l’environnement est néfaste ”.

“ Farouchement repliée sur elle-même ”, “ obéissant à ses propres lois ”, formant une “ enclave étrangère en terre de France ”, “ un village dont les pays les moins civilisés auraient honte ”, voilà comment l’on décrit le ghetto arménien d’Alfort-ville dans ces années-là.

L’intégration est au cœur de cette exposition. C’est une question plus centrale que jamais, aujourd’hui en France. Mais ne pensez-vous pas que contrairement aux années 80 et 90, les politiques et les médias ont tendance désormais à confondre intégration et assimilation ? Cette confusion n’est-elle pas préjudiciable à l’équilibre de la société et au vivre ensemble ?

J’observe que, depuis une vingtaine d’années, le conservatisme identitaire s’est partout banalisé de façon inquiétante. Il est vrai qu’au tournant des années 1980, comme l’a montré Vincent Martigny dans Dire la France (Presses de Sciences Po, 2016), nous avons connu un moment multiculturel assumé à la tête de l’Etat. Mais il s’est révélé n’être qu’une parenthèse.

Je dois avouer qu’à titre personnel, je regrette la façon dont les Arméniens sont de plus en plus souvent décrits en parangons de l’intégration réussie, pour mieux stigmatiser en creux d’autres communautés, issues de l’immigration coloniale et postcoloniale. Et je déplore aussi que certains parmi nous s’enorgueillissent bien aisément de cette récemment acquise « blanchité honoraire », pour employer un concept des études postcoloniales.

Cette exposition d’Alfortville est-elle vouée à devenir itinérante ?

Elle peut l’être sans trop de difficulté. Nous avons déjà été sollicités par le CNMA de Décines, qui la présentera pour un mois à partir du 23 mai 2026.

Au fond de vous, formez-vous le vœu que cette expérience inspire d’autres spécialistes chevronnés et bonnes volontés pour retracer, en d’autres lieux de France, l’histoire de l’installation de communautés arméniennes locales dans les années post-génocidaires ?

Ce serait une bonne idée. ARAM a présenté il y a trois ans une superbe exposition sur l’arrivée des Arméniens à Marseille et le Camp Oddo par lequel plusieurs milliers de ces réfugiés ont transité.

En région parisienne, nous espérons recueillir suffisamment de documents provenant des différentes localités dans lesquelles les Arméniens se sont installés dans les années 1920-1930 pour pouvoir présenter à terme une exposition plus ambitieuse sur une échelle plus large.

Il faudrait aussi pouvoir travailler sur une échelle de temps plus longue et étudier les vagues d’immigrations ultérieures, en provenance du Moyen-Orient et d’Arménie.

(1) « Alfortville, un village arménien, Années 1920-1930 » : exposition présentée du 13 au 19 avril, à l’Espace culturel « Le 148 », 148, rue Paul Vaillant-Couturier – 94140 Alfortville.

https://www.france-armenie.fr/sevan-ananian-nou-s-avons-montre-comment-les-armeniens-ont-participe-a-lhistoire-dalfortville

Le vernissage de l’exposition intitulée « Alfortville, un village arménien. Années 1920-1930 » (13-19 avril), préparée par Sevan Ananian, s’est tenu le lundi 13 avril à l’Espace Culturel « le 148 », à Alfortville, devant une assistance particulièrement nombreuse et émue de découvrir ce travail inédit.

En s’appuyant notamment sur les archives précieuses de l’association ARAM et le soutien indéfectible de la Maison de la Culture Arménienne, Sevan Ananian propose une immersion sans concession dans la réalité de l’entre-deux-guerres en déconstruisant le mythe d’une intégration « réussie » pour révéler la dureté du quotidien, l’hostilité des discours politiques de l’époque et la puissance agissante de ces hommes et femmes qui ont bâti de leurs mains le quartier sud de la ville pour en faire ce que les sources tant arméniennes que françaises désignent alors comme un « village arménien ».

Le parcours rend leur dignité aux pionniers alfortvillais à travers des portraits saisissants et des documents rares tandis que la diffusion de la « Complainte de Deir Zor », chantée alors à Alfortville comme dans de nombreux lieux de la diaspora, apporte une dimension sonore bouleversante à cette fresque historique. Cette manifestation, soutenue par la municipalité et le maire Luc Carvounas, rappelle avec force que la part arménienne de l’identité d’Alfortville, aujourd’hui fièrement revendiquée, s’est forgée par la transformation radicale d’un quartier autrefois marginalisé en un pôle de rayonnement majeur, grâce à la solidarité associative, la volonté de fer de cette communauté populaire et le volontarisme de la municipalité.

Nora TACHJIAN

Une histoire du patrimoine écrit arménien en France : conférence de Boris Adjemian

Le 15 avril 2026, Boris Adjemian, historien et directeur de la Bibliothèque Nubar (Paris 16e), inaugurait le cycle des conférences dans le cadre de cette exposition. La conférence de Boris Adjemian portait sur son ouvrage intitulé La Bibliothèque et le survivant (éditions Anamosa, 2025) qui propose de retracer, selon les mots de l’auteur, la « double biographie » de la Bibliothèque Nubar et de son premier bibliothécaire, Aram Andonian (Constantinople, 1879 – Paris, 1951).

Dès son propos introducteur, le directeur de la Bibliothèque Nubar nous propose de le suivre dans ses recherches qui font état d’une lacune dans l’historiographie des Arméniens au XXe siècle : les bibliothèques et les livres. La réflexion autour de la notion de patrimoine, qui parcourt l’ensemble de la présentation, s’appuie sur la dialectique de la perte (la Bibliothèque voit le jour au lendemain de la destruction du monde social arménien) et de la conservation.

Boris Adjemian rappelle qu’écrire l’histoire de la Bibliothèque, c’est, peut-être avant tout, écrire celle de son premier bibliothécaire, Aram Andonian. L’historien brosse avec passion le portrait de ce journaliste à la plume d’une fécondité impressionnante, par ailleurs bibliophile averti et dessinateur de talent – talent qu’il emploie à la caricature acerbe des hommes politiques arméniens de son temps, puis dans sa carrière ultérieure de bibliothécaire à la Bibliothèque Nubar, à y peindre les décors inspirés des enluminures des manuscrits arméniens. Alors qu’il occupait un poste au bureau de la censure du ministère de l’Intérieur ottoman, il est déporté en 1915 comme d’autres intellectuels arméniens, survit miraculeusement puis arrive, après un long périple à travers l’Anatolie et le Levant, à Paris, où il rejoint la Délégation nationale arménienne en 1919. Il revient sur cet épisode tragique de son existence dans deux publications : Այն սեւ օրերուն… (Ayn sev oreroun…, En ces jours sombres) (1919) et Աքսորի ճամբուն վրայ (Aksori jampoun vra, Sur le chemin de l’exil) (1919-1920).

La création de cette « Arménie de papier », selon l’expression de Boris Adjemian, est le résultat d’une double instigation : d’une part, celle de Boghos Nubar Pacha (1851-1930), président de l’Union générale arménienne de bienfaisance ; d’autre part, celle des héritières d’un riche bibliophile stambouliote, Vitchen Holas, lesquelles souhaitent léguer la bibliothèque de leur père à une institution arménienne hors de Turquie. Boris Adjemian rappelle les ambitions patrimoniales sous-tendant la fondation de la Bibliothèque, qui ouvre ses portes en 1928 : elle ne sera pas une bibliothèque arménienne parmi d’autres, mais la bibliothèque nationale arménienne, un « sanctuaire national en exil ». Une semblable rhétorique du sacré traverse également les écrits de l’infatigable bibliothécaire qu’est Andonian : « j’entre dans la Bibliothèque comme dans un cloître », confie celui qui veille à la conservation des livres et des archives, qu’il qualifie de « reliques » (նշխարհ – nshkhar). Aussi met-il tout en œuvre pour en garantir les meilleures conditions de conservation possible : il conçoit les rayonnages, réfléchit à leur disposition pour limiter l’exposition des collections à la lumière, veille à l’installation d’un système d’aération limitant les dépôts de poussière, etc.

Le pillage de la Bibliothèque par les troupes d’occupation allemandes après la défaite française de 1940 a suscité un intérêt particulier au sein de l’assistance. Une image décrite par Boris Adjemian et qui illustre l’acharnement d’Andonian à préserver les reliques du sanctuaire laisse une forte impression : le bibliothécaire vieillissant, handicapé à la suite d’une chute sur les routes de déportation, cachant de nuit dans la cave de l’immeuble des sacs chargés d’éditions rares et précieuses, les remplaçant par des ouvrages de moindre valeur puis modifiant le catalogue de la bibliothèque pour ne pas éveiller les soupçons l’occupant.

Boris Adjemian clôt son propos en abordant l’ère post-Andonian : celle des politisations de la mémoire du génocide et des prémisses de la recherche académique sur le sujet. La Bibliothèque Nubar devient dès lors un passage obligé pour les historiens se penchant sur la question comme Yves Ternon ou Anahid Ter-Minassian – Raymond Kevorkian, directeur de la Bibliothèque de 1986 à 2012, est l’un des plus grands spécialistes du génocide.

Nous ne pouvons reproduire ici fidèlement la richesse et la précision du propos enthousiaste de Boris Adjemian. Les questions aussi nombreuses que diverses du public, qui ont porté sur Andonian, la politique d’acquisition de la Bibliothèque, ses publics, ses collections ou encore ses missions, ont témoigné de l’intérêt suscité par la conférence ; peut-être ont-elles aussi corroboré l’idée avancée par l’ethnologue et anthropologue Daniel Fabre dans Emotions patrimoniales (2013), selon laquelle les collections de bibliothèque ou les archives, à l’instar des monuments historiques, suscitent de forts élans émotionnels.

*  *  *

Conférence d’Astrig Atamian : l’histoire des communistes arméniens en France

Toujours dans le cadre de cette exposition, l’historienne Astrig Atamian a donné le 18 avril 2026 une conférence portant sur son ouvrage intitulé Ceux de Manouchian. Une histoire des communistes arméniens en France (1920-1990) (Presses Universitaires de Rennes, 2025). Cet ouvrage, né d’une thèse de doctorat soutenue sous la direction de Claire Mouradian en 2014 à l’INALCO, se propose d’étudier un domaine de la recherche historique encore peu exploré, ainsi que le rappelait Astrig Atamian dans l’introduction de sa conférence.

Toujours dans le cadre de cette exposition, l’historienne Astrig Atamian a donné le 18 avril 2026 une conférence portant sur son ouvrage intitulé Ceux de Manouchian. Une histoire des communistes arméniens en France (1920-1990) (Presses Universitaires de Rennes, 2025). Cet ouvrage, né d’une thèse de doctorat soutenue sous la direction de Claire Mouradian en 2014 à l’INALCO, se propose d’étudier un domaine de la recherche historique encore peu exploré, ainsi que le rappelait Astrig Atamian dans l’introduction de sa conférence.

Peu après leur arrivée en France à l’aube des années 1920, les rescapés du génocide de 1915 perpétré par le gouvernement Jeunes-Turcs connaissent une prolétarisation massive. Certains rejoignent les rangs du tout jeune parti communiste français, qui regroupe la main d’œuvre étrangère (MOE, devenue ensuite main d’œuvre immigrée, MOI) au sein de « groupes de langues », afin de traduire et de diffuser auprès des communautés encore peu francophones les orientations stratégiques du parti. Astrig Atamian insiste sur l’oscillation fondamentale qui caractérise le communisme arménien en France, entre internationalisme et ressort nationaliste exploité par l’URSS via le comité de secours pour l’Arménie (Hayastani oknoutian komite, « HOK »), fondé en 1921, pour contrecarrer les aspirations indépendantistes en diaspora. Ce communisme arménien évolue au gré des vicissitudes de l’histoire globale du mouvement : ainsi, la période stalinienne et la stratégie du « socialisme dans un seul pays » se caractérise par une vaste campagne en faveur du rapatriement (nerkaght), mais aussi par la dissolution du HOK en 1937, à l’ère des purges. La lutte clandestine contre l’occupation nazie, où s’illustre au premier chef Missak Manouchian, attire un plus grand nombre d’Arméniens. Au sortir de la Deuxième Guerre mondiale, dans un contexte d’hégémonie du PCF au sein du paysage politique français, de nouvelles organisations telles que la Jeunesse arménienne de France (JAF) et l’Union culturelle française des Arméniens de France (UCFAF) succèdent à celles des précédentes décennies, tandis qu’un nombre croissant d’Arméniens fait le choix du nerkaght. L’historienne rappelle que le mot d’ordre de la reconnaissance du génocide qui émerge à partir de 1965 rassemble autour de lui, sans estomper les profonds désaccords, les différentes sensibilités politiques présentes en diaspora.

Astrig Atamian a réussi la gageure de ramasser cette longue et complexe histoire en un propos dense et étayé par une riche documentation (archives et photographies). Les nombreuses questions du public ont abordé les expériences du nerkaght, mis l’accent sur les conflits d’hégémonie qui ont tiraillé la diaspora, et ont donné lieu à une discussion fructueuse qui a confronté expérience vécue et travail sur les archives.

Nareg TAJIRIAN

Conférence de Patrice Djololian : la diaspora arménienne à travers les mémoires du studio Arax 

Dans le cadre des conférences accompagnant l’exposition « Alfortville, un village arménien. Années 1920-1930 », le 18 avril, Patrice Djololian a proposé une plongée sensible dans l’histoire de la diaspora arménienne en France.

En s’appuyant sur des photographies et des témoignages familiaux, notamment ceux liés à la figure de son père Krikor, fondateur du célèbre Studio Arax, Patrice Djololian reconstitue un véritable tissu de vies marquées par l’exil, la reconstruction et la transmission. Les images prennent une dimension particulière : bien plus que de simples archives, elles révèlent des fragments de mémoire retraçant l’installation des Arméniens.

À travers les visages et les scènes du quotidien capturés par Arax, se dessinent des trajectoires individuelles inscrites dans la grande histoire, depuis les bouleversements survenus à la fin de l’Empire ottoman jusqu’à l’ancrage en France. Dans la continuité de son livre Survivre et renaître, Patrice Djololian met en lumière une histoire à la fois intime et collective, où la mémoire familiale rejoint l’histoire d’un peuple.

La conférence a également montré comment la photographie, en tant que profession et pratique, a constitué un puissant vecteur de transmission.

En donnant à voir ces parcours, Patrice Djololian a offert au public un moment à la fois historique et profondément humain, invitant à réfléchir sur la construction de l’identité et sur la manière dont les héritages culturels continuent de vivre et de se transformer aujourd’hui.

Nora TACHJIAN ■

Բացման խօսքով Հայ մշակոյթի տան տնօրէն Նորա Սարաֆեան-Թաշճեան հաստատեց,  թէ Տունը նոյնպէս իր մասնակցութիւնը բերած է արեւմտահայերէնի փոխանցման դերին: Արդարեւ, առաջին օրերէն իսկ Հայ մշակոյթի տան պատասխանատուները կազմակերպած են լեզուի եւ ինքնութեան դասընթացքներ, որոնք նախորդ սերունդներուն օգնած են պահպանելու իրենց կապը հայկական մշակոյթին հետ: Ան դիտել տուաւ, որ այսօր` չորրորդ սերունդի պայմաններուն մէջ, մարտահրաւէրները կը փոխուին,  լեզուի առօրեայ գործածութիւնը կը փոխակերպուի, ընկերային միջավայրերը կը բազմանան, իսկ նոր արհեստագիտութիւնը, ներառեալ` արհեստական բանականութիւնը, նոր կարելիութիւններ կը ստեղծեն լեզուն սորվելու եւ գործածելու համար:

Ն. Սարաֆեան-Թաշճեան դիտել տուաւ, որ «Արմէն’ լիվր» գիրքի ցուցահանդէսը նոյնպէս կարեւոր դեր կը խաղայ այս գործունէութեան մէջ: Հայ գիրքի ցուցահանդէս-վաճառքը ընթերցողներուն եւ հեղինակներուն անմիջական հանդիպման բացառիկ հարթակ մըն է, որ կը ստեղծէ երկխօսութեան, բացայայտման եւ լեզուի ու գրականութեան փոխանցման կենդանի միջավայր:

Ապա խօսք առաւ Անահիտ Տօնապետեան եւ իր ներկայացումին մէջ յիշեցուց, որ մինչեւ 1915-ի Հայոց ցեղասպանութիւնը արեւմտահայերէնը մշակութային բարձր կենսունակութիւն ունեցող լեզու մըն էր, սակայն 19-րդ դարուն ձեւաւորուած այս գրական լեզուն հայ ժողովուրդին իր բնօրրանէն հեռացումով դարձաւ հող չունեցող, ինչ որ պատճառ դարձաւ անոր խոցելի վիճակին եւ զայն անընդհատ պաշտպանելու ու պահպանելու անհրաժեշտութեան:

Ան դիտել տուաւ, որ սփիւռքի պայմաններուն մէջ, յատկապէս` Լիբանանի մէջ, արեւմտահայերէնի փոխանցումը յաճախ կեդրոնացած է գրուած լեզուին եւ անոր գրագիտական ուսուցման վրայ, աւելցնելով, որ այս մօտեցումը նպաստած է լեզուի պահպանման, բայց եւ այնպէս, ան երբեմն մէկ կողմ դրած է բանաւոր, ժողովրդական կամ բարբառային գործածութիւնները, որոնք լեզուի կենսունակութեան հիմնական տարրերէն են:

Տօնապետեան շեշտեց, որ արեւմտահայերէնի նման փոքրամասնութիւն կազմող լեզուի պահպանումը եւ փոխանցումը կը պահանջեն հաւասարակշռութիւն աւանդութեան եւ նորարարութեան միջեւ` կառուցուած ուսուցման եւ առօրեայ գործածութեան միջեւ, դիտել տալով, որ արեւմտահայերէնի ապագան եւ զայն ապագայ սերունդներուն փոխանցելը կը մնայ հիմնական հարց:

Աւարտին դասախօսը մատնանշեց քանի մը գործնական ուղղութիւններ` արեւմտահայերէնի փոխանցումն ու կենսունակութիւնը ամրապնդելու համար: Առաջին հերթին անհրաժեշտ է խրախուսել լեզուի ուսուցումը եւ մանաւանդ բանաւոր գործածութիւնը` փոքր տարիքէն: Գրական լեզուին ուսուցումէն անդին` պէտք է ստեղծել այնպիսի միջավայրեր, ուր հայերէնը բնական կերպով կը գործածուի, զարգացնել ժամանակակից մանկավարժական միջոցներ:

Ան կարեւոր նկատեց նաեւ արեւմտահայերէնով մշակութային նախաձեռնութիւններու խրախուսումը` լեզուն կենդանի պահելու համար, որովհետեւ գրականութիւնը, թատրոնը, երաժշտութիւնը, լրատուամիջոցները եւ ժամանակակից ստեղծագործական նախաձեռնութիւնները կը նպաստեն լեզուի կենսունակութեան եւ կը դարձնեն զայն աւելի գրաւիչ երիտասարդ սերունդներուն համար:

Այս ծիրին մէջ դասախօսը անդրադարձաւ նաեւ սփիւռքի տարբեր համայնքներուն միջեւ համագործակցութեան կարեւորութեան:

Աւարտին Անահիտ Տօնապետեան շեշտեց, որ արեւմտահայերէնի պահպանումը եւ փոխանցումը կը պահանջեն  հաւասարակշռութիւն աւանդութեան եւ նորարարութեան միջեւ` պահպանել գրական լեզուի հարստութիւնը, միեւնոյն ժամանակ արժեւորելով բանաւոր գործածութիւնները եւ լեզուական արտայայտութեան նոր ձեւերը:

Պատրաստեց՝ ՄԱՐԱԼ ՄԽՍԵԱՆ

Ծրա­գիրը առա­ւօտեան կ’ընդգրկէր զանազան աշ­խա­տանոց­ներ եւ հան­դի­պումներ ար­դի ման­կա­վար­ժա­կան մե­թոտ­նե­րով դա­սաւան­դողնե­րու եւ այլ նո­րարար աշ­խա­տանքներ իրա­գոր­ծողնե­րու հետ, ինչպէս՝ Նո­րա Սա­րաֆեան-Թաշ­ճեանի, Անա­հիտ Սար­գի­սեանի, Անի Կար­մի­րեանի, Սէ­րուժ Յով­սէ­փեանի, Նո­րա Պա­րութճեանի եւ այ­լոց, իսկ կէ­սօրէ ետ­քե­րը կազ­մա­կեր­պուած էին այ­ցե­լու­թիւններ Փա­րիզի տե­սար­ժան վայ­րեր եւ հայ­կա­կանու­թեան հետ առնչուող կեդ­րոններ, ինչպէս Ինալ­քո­յի Արե­ւելեան լե­զու­նե­րու ու­սուցման հա­մալ­սա­րանի այ­ցե­լու­թիւն եւ տե­սակ­ցութիւն Անա­հիտ Տօ­նապե­տեան-Տե­մոփու­լո­սի հետ, Փէր Լա­շէզ գե­րեզ­մա­նատուն, Հայ ու­սա­­նող­­նե­­­րու ոս­­տան եւ հան­­դի­­­պում տնօ­­րէն Մի­­քայէլ Նշա­­նեանի հետ: Ծրա­­գիրը կ’ընդգրկէր նաեւ Ալ­­ֆորվի­­լի եւ Արա­­բական Միացեալ Էմի­­րու­­թիւննե­­րու հայ հա­­մայնքնե­­րու ծա­­նօթա­­ցում եւ «IMA – Արա­­բական աշ­­խարհի հիմ­­նարկ» ման­­րանկար­­չա­­­կան աշ­­խա­­­տանո­ց՝ Կա­­սիա Յա­­րու­­թիւնեանի ղե­­կավա­­րու­­թեամբ: Նաեւ վաս­տա­կաշատ խա­չու­հի­ներէն տի­կին Ար­շա­լոյս Սար­գի­սեան հիւ­րե­րուն ծա­նօթա­ցուց Ալ­ֆորվի­լը։ Հա­ւաք-աշ­խա­տանո­ցը իրենց այ­ցե­լու­թեամբ պա­տուե­ցին Ալ­ֆորվի­լի Հայց. առա­քելա­կան եկե­ղեց­ւոյ հո­գեւոր հո­վիւ Տի­րայր աւ. քհնյ Գը­լըճեանն ու Ալ­ֆորվի­լի հայ աւե­տա­րա­նական եկե­ղեց­ւոյ հո­վիւ Ժիլ­պէր Լե­ւոնեանը։ Հիւր ու­սուցչու­հի­ները այ­ցե­լեցին Ալ­ֆորվի­լի հայ­կա­կան վար­ժա­րան­ներն ու եկե­ղեցին ալ։

Աշխատանքնե­րու ըն­թացքին, ԱՄԷ-ի Հայ ազ­գա­յին վար­չութեան ներ­կա­յացու­ցի­չը հո­գաբար­ձութեան մօտ՝ Քրիս­տին Եփրե­մեան-Թո­սու­նեան առ­ցանց կա­պով ներ­կա­յացուց իրենց հա­մայնքն ու հա­ղոր­դեց դպրո­ցին ու անոր մա­տակա­րար­ման մա­սին յա­ւելեալ տե­ղեկու­թիւններ։

Վար­ժա­րանի տնօ­րէնու­հին՝ Վար­դուկ Գա­րակիւլլէեանը յայտ­նեց, որ դպրոցը կոչուած է բարերարներէն Օհան­նէ­սեանի անու­նով: Կի­րակ­նօ­րեայ այս վար­ժա­րանը հիմնուած է հինգ ու­սուցչու­հի­ներով, տէր հօր ղե­կավա­րու­թեամբ. “Մեր վար­ժա­րանը կը ղե­կավա­րէ հո­գաբար­ձութիւ­նը, որ Արա­բական Միացեալ Էմի­րու­թիւննե­րու վար­չութեան հո­վանիին տակ կը գոր­ծէ, իսկ տնօ­րէնու­թիւնը կը զբա­ղի վար­չա­կան եւ կրթա­կան ծրագ­րով։ 32 ու­սուցիչ-ու­­սուցչու­­հի­ներ ու­­նի դպրո­ցը, որու այ­սօ­րուան առաջ­նա­հեր­թութիւնն է նո­րարար մօ­տեցու­մով սոր­­վեցնե­­լը։ Ու­նինք 280 աշա­­կերտ. Հա­­յաս­­տա­նէն եւ Մի­­ջին Արե­­ւել­­քէն են մեր ծնող­նե­րը եւ հե­տեւա­բար՝ մեր աշա­կերտնե­րը։ Կ՚ըն­­դունինք 3-16 տա­­րեկան երե­խաներ ու պա­տանի­ներ։ Շէն­­քը 13 դա­­սարան ու­­նի։ Միշտ նոր դա­սաւո­րումներ կ՚ընենք բո­լոր դի­մումնե­րուն տեղ տա­լու հա­մար։ Կը դա­­սաւան­­դենք հա­­յերէն, կրօն եւ հա­­յոց պատ­­մութիւն։ Դա­­սըն­­թացքի տե­­ւողու­­թիւնը երեք ժամ է։ Ու­­սուցիչ­­նե­­­րը կա­­մաւոր են։ Անոնք այ­­սօր հոս՝ Փա­­րիզ եկան եւ ու­­զե­­­ցին բան մը սոր­­վիլ”։

Հա­մայնքը կը կազ­մա­կեր­պէ նաեւ ամառ­­նա­­­յին եռօ­­րեայ ճամ­­բար Ապու Տա­­պիի եկե­­ղեց­­ւոյ տա­­րած­­քին Արա Խա­նոյեան եւ Օհան­նէ­սեան ազ­գա­յին վար­ժա­րան­նե­րու աշա­կեր­տութեան համար:

Ալ­ֆորվի­լի Հայ Մշա­կոյ­թի տան տնօր­էնուհին՝ Նո­րա Սա­րաֆեան-Թաշ­ճեանը, Օհան­նէ­սեան վար­ժա­րանին հետ ու­նի 10 տա­րիէ աւե­լի ծա­նօթու­թիւն: Ան Պէյ­րութի Ճե­մարա­նին մէջ պաշ­տօ­նավա­րած տա­րինե­րուն առա­ջարկ մը ստա­ցած է Շար­ժա­յէն, եւ քա­նի մը տա­րի ամառ­նե­րը գա­ցած ու աշ­խա­տակ­ցած է Օհան­նէ­սեանի կազ­մին հետ: Հա­րազատ ներ­կա­յու­թիւն մըն է ան Օհան­նէ­սեան վար­ժա­րանի ու­սուցչու­հի­ներուն հա­մար, միշտ նե­ցուկ կը կանգնի անոնց՝ խորհրդատ­ւութեամբ, ծրա­գրեր մշա­կելով եւ աշ­խա­տանոց­ներ կազ­մե­լով: Փոխադարձ վստա­հու­թեան ու­ղի մըն է, ձե­ւաւո­րուած՝ այս տա­րինե­րուն ըն­թացքին, որ անընդհատ կը զար­գա­նայ ի շահ գոր­ծունէու­թեանց յա­ռաջաց­ման. “Կը փոր­ձեմ միշտ կապ հաս­տա­տել տար­բեր միու­թիւննե­րու, տար­բեր մշա­կու­թա­յին գոր­ծունէու­թեանց հետ, ինչպէս Անի Կար­մի­րեանին, որ Շար­ժա գնաց եւ ներկայացուց Զնտու­կը, Զար­մա­նազանն ու այլ ծրագ­րեր։ Իրենք մի­ջոցը չու­նին գիտ­նա­լու, թէ ինչե՞ր կը կատարուին։ Մենք ձե­ւով մը այդ բո­լորը հա­ւաքող եւ դէ­պի իրենց հո­սեց­նողն ենք։ Իրենք իրենց կը շատ­նան, ամէն տա­րի կ՚աճի թի­ւը։ Ինքնաշ­խա­տու­թեամբ կը բա­ցայայ­տեն ամէն ինչ։ Ու­նին խնա­մակալ մար­մին, ու­նին կրթա­կան հա­մակար­գէն լա­ւատե­ղեակ ան­ձեր խնա­մակա­լու­թեան մէջ։ Երբ Փա­րիզ եկայ, տնօ­րէնու­հիին՝ Վար­դուկին հետ խորհրդակ­ցե­ցանք եւ շա­րու­նա­կեցինք աշ­խա­տանքնե­րը հե­ռակայ։ Հի­մա որ Մշա­կոյ­թի տան Միօրեայ դպրո­ցի տնօ­րէնն եմ, որո­շեցինք այս եր­կու Միօրեայ դպրոց­նե­րու փոր­ձը ցոյց տալ եւ այսպէս ծա­գեցաւ այս ձեռ­նարկին գա­ղափա­րը”,– յայտնեց Նո­րա Սա­րաֆեան-Թաշ­ճեանը, ապա աւել­ցուց անդրա­դառ­նա­լով այս ձեռ­նարկնե­րուն նպա­տակին. “Նպա­տակն է ու­սուցչու­հի­ներուն ծա­նօթաց­նել նաեւ Փա­րիզը, աշ­խարհ մը, որ մե­զի կ՚առնչուի, ոչ միայն վայ­րը, այլեւ անոր պատ­մութիւ­նը, յի­շատակ­նե­րը։ Հա­ճելին եւ օգ­տա­կարը պէտք է միշտ միասին ըլ­լան երե­խանե­րուն եւ մե­ծերուն հա­մար։ Այս բո­լորը իրենց պի­տի օգ­նէ որ աշխատանքի ձե­ւերուն մա­սին վերստին մտա­ծեն, իրենց մի­ջավայ­րին յար­մարցնեն, նո­րու­թիւններ ընեն”։

Նախ­քան եզ­րա­փակե­լը, «Կե­սարի­նը՝ Կե­սարին» ասա­ցուած­քի տրա­մա­բա­նու­թեան հա­ւատա­րիմ՝ պէտք է ող­ջունել Ալ­ֆորվի­լի խա­չու­հի­ներուն այս առ­թիւ տա­րած աշ­խա­տան­քը, որոնք ջանք չխնա­յեցին հիւ­րե­րուն վե­րապա­հելու կա­րելի ամէ­նէն պատ­շաճ ըն­դունե­լու­թիւնը։

Թ. Շ. ■

Ուրբաթ, Մարտ 13-ին, Ալ­ֆորվի­լի Հայ մշա­կոյ­թի տան «Սար­գիս Մի­նասեան» սրա­հին մէջ տե­ղի ու­նե­ցաւ «Ար­մէն’լիվր» գիր­քի ցու­ցա­հան­դէ­սի ծի­րէն ներս կազ­մա­կեր­պուած դա­սախօ­սական շար­քին եր­րորդ հան­դի­պու­մը։ Օրուան հիւրն էր լե­զուա­բան, Փա­րիզի ԻՆԱԼ­ՔՕ հա­մալ­սա­րանի հա­յագի­տական ամ­պիոնի վա­րիչ Անա­հիտ Տօ­նապե­տեան-Տե­մոփու­լո­սը, որ ներ­կա­յացուց «Արեւմտա­հայե­րէնին ապա­գան. նպա­տա՞կ, մի­ջոց­նե՞ր, դե­րակա­տար­նե՞ր» խո­րագ­րեալ շա­հեկան նիւ­թը։

Բաց­ման խօս­քով հան­դէս եկաւ Հայ մշա­կոյ­թի տան տնօ­րէնու­հի Նո­րա Սա­րաֆեան-Թաշ­ճեանը, որ ող­ջունե­լով բա­նախօ­սին ներ­կա­յու­թիւնը՝ ընդգծեց հաս­տա­տու­թեան ու­նե­ցած կա­րեւոր ներդրու­մը արեւմտա­հայե­րէնի փո­խանցման գոր­ծին մէջ։ Ան յի­շեցուց, որ իր հիմ­նադրու­թեան առա­ջին իսկ օրե­րէն, Հայ մշա­կոյ­թի տու­նը կազ­մա­կեր­պած է հա­յոց լե­զուի եւ ինքնու­թեան դա­սըն­թացքներ, որոնք նա­խոր­դող սե­րունդնե­րուն օգ­նած են պահ­պա­նելու իրենց ան­քակտե­լի կա­պը մայ­րե­նի լե­զուին ու հայ­կա­կան մշա­կոյ­թին հետ։ Սա­կայն այ­սօր, երբ ար­դէն գործ ու­նինք Սփիւռքի չոր­րորդ սե­րունդին հետ, մար­տահրա­ւէր­նե­րը ար­մա­տապէս փո­խուած են։ Լե­զուի առօ­րեայ գոր­ծա­ծու­թիւնը կը կրէ խոր փո­խակեր­պումներ, ըն­կե­րային մի­ջավայ­րե­րը բազ­մա­զան դար­ձած են, իսկ նո­րագոյն ար­հեստա­գիտու­թիւնը՝ նե­րառեալ ար­հեստա­կան բա­նականու­թիւնը, միաժա­մանակ թէ՛ վտանգներ են եւ թէ՛ նոր հնա­րաւո­րու­թիւններ կը ստեղ­ծեն լե­զուն սոր­վե­լու եւ կի­րար­կե­լու հա­մար։ Այս առու­մով, «Ար­մէն’լիվր»-ի նման գիր­քի ցու­ցա­հան­դէս-վա­ճառքներ կեն­սա­կան դեր կը խա­ղան, քա­նի որ անոնք որ­պէս ըն­թերցող­նե­րու եւ հե­ղինակ­նե­րու ան­մի­ջական շփման բա­ցառիկ հար­թակներ՝ կը ստեղ­ծեն երկխօ­սու­թեան, բա­ցայայտման ու գրա­կանու­թեան փո­խանցման կեն­դա­նի մի­ջավայր մը։

Ապա խօսք առաւ Անա­հիտ Տօ­նապե­տեան, որ իր ելոյ­թին սկիզ­բը պատ­մա­կան ակ­նարկով մը յի­շեցուց, թէ մին­չեւ 1915-ի Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը, արեւմտա­հայե­րէնը մշա­կու­թա­յին բարձր կեն­սունա­կու­թեամբ օժ­տուած լե­զու մըն էր։ Օս­մա­նեան կայսրու­թեան տա­րած­քին անոր զար­գա­ցու­մը կը յե­նէր դպրոց­նե­րու լայն ցան­ցի մը, բազ­մա­թիւ օրա­թեր­թե­րու եւ հա­րուստ գրա­կան ար­տադրու­թեան վրայ։ Սա­կայն 19-րդ դա­րուն ձե­ւաւո­րուած այս գրա­կան լե­զուն ճա­կատագ­րի բե­րու­մով դար­ձաւ խիստ խո­ցելի եւ կարօտ՝ շա­րու­նա­կական պաշտպա­նու­թեան ու պահ­պանման։

Բա­նախօ­սը վեր­լուծեց նաեւ Սփիւռքի մէջ, յատ­կա­պէս Լի­բանա­նի օրի­նակով, արեւմտա­հայե­րէնի փո­խանցման աւան­դա­կան մե­թոտ­նե­րը։ Ան նկա­տել տուաւ, որ ու­սուցու­մը յա­ճախ կեդ­րո­նացած է բա­ցառա­պէս գրա­ւոր լե­զուին եւ գրա­գիտա­կան կա­նոն­նե­րուն վրայ։ Թէեւ այս մօ­տեցու­մը պատ­մա­կանօ­րէն մե­ծապէս նպաս­տած է լե­զուի պահ­պանման, սա­կայն ան եր­բեմն ստուերի մէջ ձգած է հա­յերէ­նի բա­նաւոր, ժո­ղովրդա­կան կամ բար­բա­ռային գոր­ծա­ծու­թիւննե­րը, որոնք իրա­կանու­թեան մէջ որե­ւէ լե­զուի կեն­սունա­կու­թեան ամէ­նէն հիմ­նա­կան տար­րերն են։

Այ­սօր արեւմտա­հայե­րէնի ապա­գայի հար­ցը կը շա­րու­նա­կէ մնալ առանցքա­յին հար­ցա­կան մը։ Տօ­նապե­տեան առաջ քա­շեց կարգ մը հիմ­նա­կան հար­ցումներ. ինչպէ՞ս կա­րելի է չա­փել խօ­սող­նե­րուն լե­զուա­կան իրա­կան կա­րողու­թիւննե­րը եւ ար­դեօք բա­նաւոր հա­ղոր­դակցու­թեան զար­գա­ցումն ու լե­զուա­կան տար­բեր մա­կար­դակնե­րու (գրա­կան, խօ­սակ­ցա­կան, առօ­րեայ) մի­ջեւ սա­հուն կեր­պով անցնե­լու ճկու­նութիւ­նը նոյնքան կա­րեւոր չէ՞, որ­քան գրա­կան խիստ չա­փանի­շերու տի­րապե­տու­մը։ Ըստ դա­սախօ­սին, արեւմտա­հայե­րէնի նման փոք­րա­մաս­նութիւն կազ­մող եւ վտան­գուած լե­զուի մը պահ­պա­նումն ու փո­խան­ցումը կը պա­հան­ջեն նուրբ հա­ւասա­րակշռու­թիւն աւան­դութեան եւ նո­րարա­րու­թեան, կա­ռու­ցուած­քա­յին ու­սուցման եւ առօ­րեայ բնա­կան գոր­ծա­ծու­թեան մի­ջեւ։ Սա կ՚են­թադրէ հաս­տա­տու­թիւննե­րու, ըն­տա­նիք­նե­րու եւ մշա­կու­թա­յին դե­րակա­տար­նե­րու միաս­նա­կան ու հա­մակար­գուած ճի­գը։

Իր խորհրդա­ծու­թիւննե­րը եզ­րա­փակե­լով՝ Անա­հիտ Տօ­նապե­տեան մատ­նանշեց արեւմտա­հայե­րէնի կեն­սունա­կու­թիւնը ամ­րապնդե­լու շարք մը գործնա­կան ուղղու­թիւններ։ Առաջ­նա­հեր­թութիւ­նը պէտք է ըլ­լայ փոքր տա­րիքէն լե­զուի ու­սուցման եւ յատ­կա­պէս բա­նաւոր գոր­ծա­ծու­թեան խրա­խու­սումը։ Դա­սական ու­սուցու­մէն ան­դին, կեն­սա­կան է ստեղ­ծել այնպի­սի բնա­կան մի­ջավայ­րեր, ուր հա­յերէ­նը կը հնչէ ինքնա­բուխ կեր­պով՝ ըլ­լայ ան առօ­րեայ զրոյցնե­րու, մշա­կու­թա­յին ձեռ­նարկնե­րու կամ սե­րունդնե­րու մի­ջեւ հան­դի­պումնե­րու ընդմէ­ջէն։ Ասոր զու­գա­հեռ, անհրա­ժեշտ է լայ­նօ­րէն կի­րար­կել ժա­մանա­կակից ման­կա­վար­ժա­կան մի­ջոցներ. թուային հար­թակնե­րը, բջջա­յին յա­ւելուած­նե­րը (applications), podcasts-նե­րը եւ կրթա­կան փոխ­ներգոր­ծուն ծրագ­րե­րը (interactive) երի­տասարդ սե­րունդին կրնան ըն­ծա­յել լե­զուն սոր­վե­լու եւ կի­րար­կե­լու նո­րարար ձե­ւեր, որոնք հա­մահունչ են անոնց թուային առօ­րեային։

Արեւմտա­հայե­րէնով ստեղ­ծա­գոր­ծե­լու եւ մշա­կու­թա­յին նա­խաձեռ­նութիւննե­րու քա­ջալե­րու­մը նոյնպէս վճռո­րոշ նշա­նակու­թիւն ու­նի լե­զուն վառ պա­հելու նպա­տակին մէջ։ Գրա­կանու­թիւնը, թատ­րո­նը, երաժշտու­թիւնը, լրաս­փիւռնե­րը եւ արուես­տի ժա­մանա­կակից ար­տա­յայտչա­միջոց­նե­րը լե­զուն կը դարձնեն գրա­ւիչ եւ կի­րար­կե­լի՝ երի­տասար­դութեան հա­մար։ Այս բո­լորը յա­ջողու­թեամբ պսա­կելու նպա­տակով, դա­սախօ­սը շեշ­տեց Սփիւռքի տար­բեր հա­մայնքնե­րուն մի­ջեւ սերտ հա­մագոր­ծակցու­թեան կա­րեւո­րու­թիւնը։ Այ­սօր հայ­կա­կան Սփիւռքը կը գոր­ծէ իբ­րեւ հա­մաշ­խարհա­յին ցանց մը, որուն հաս­տա­տու­թիւննե­րուն եւ միու­թիւննե­րուն մի­ջեւ կա­պերու ամ­րապնդու­մը կրնայ մե­ծապէս նպաս­տել փոր­ձա­ռու­թեանց եւ մի­ջոց­նե­րու ար­դիւնա­ւէտ փո­խանակ­ման։

Ի վեր­ջոյ, լե­զուի պահ­պա­նու­մը չի նշա­նակեր քա­րացում։ Անհրա­ժեշտ է պահ­պա­նել մեր գրա­կան լե­զուի ան­զուգա­կան հարստու­թիւնը, միաժա­մանակ ար­ժե­ւորե­լով բա­նաւոր խօսքն ու ար­տա­յայ­տութեան ար­դիական ձե­ւերը։ Միայն այս փոխլրաց­նող մօ­տեց­ման շնոր­հիւ է, որ արեւմտա­հայե­րէնը պի­տի կա­րենայ շա­րու­նա­կել իր կեն­սա­կան գոր­ծունէու­թիւնը՝ ոչ միայն պահ­պա­նելով ան­ցեալի յի­շողու­թիւնը, այ­լեւ կեր­տե­լով ապա­գայ սե­րունդնե­րուն մշա­կոյթն ու կեն­դա­նի ինքնութիւնը։

Ն. Ս.-Թ. ■

Vendredi 17 janvier, la Maison de la Culture Arménienne d’Alfortville a accueilli une conférence de Marc Nichanian intitulée « Une diaspora littéraire ? », réunissant une cinquantaine de personnes autour d’une réflexion dense et exigeante sur la littérature et l’expérience diasporique. Cette rencontre inaugurait une série de conférences organisée dans le prolongement du Salon du livre, intitulée « Et la diaspora fut ».

Philosophe, critique littéraire et traducteur, Marc Nichanian occupe une place majeure dans la pensée contemporaine consacrée à la littérature arménienne et aux enjeux intellectuels de la diaspora. Ancien titulaire de la chaire de langue et littérature arméniennes à l’Université Columbia (New York), puis enseignant au sein du programme de Cultural Studies de l’Université Sabanci (Istanbul), il poursuit depuis plusieurs décennies une réflexion approfondie sur les rapports entre langue, histoire, mémoire et création littéraire.

Au cœur de la conférence se trouvait une question volontairement ouverte : peut-on parler d’une diaspora littéraire ? Et plus encore, la diaspora ne naîtrait-elle pas à elle-même par la littérature, et en particulier par une littérature en langue arménienne ? Reprenant la formule saisissante « Et la diaspora fut » (Yev yeghev sp’urk), Marc Nichanian l’a mise en dialogue avec le roman central de Zareh Vorpouni, Yev yeghev mart (Et l’homme fut), publié en 1964, qui annonçait la naissance de l’homme diasporique.

Selon Nichanian, cette « bonne nouvelle » ne pouvait advenir qu’à travers un travail de traduction au sens fort : traduction entre les langues, mais aussi traduction intérieure, dans les consciences. Il s’agit de se défaire des hantises identitaires héritées du passé, d’apprendre à rencontrer l’étranger — et ce, dans sa propre langue. Un processus long, parfois d’une vie entière, qu’il fallait également raconter.

Zareh Vorpouni s’y est attaché dans les deux romans qui ont suivi Et l’homme fut : Teknadzoun (Le Candidat, 1967) et Asphalte (1972), récemment parus en français aux éditions Parenthèses, dans une traduction de Marc Nichanian. Ces textes donnent à lire l’épreuve de l’étranger, qui dépasse la seule question de la traduction linguistique pour devenir une expérience fondatrice de la condition diasporique.

La conférence a ainsi ouvert un ensemble de questionnements toujours actuels : de quelle diaspora parle-t-on ? Est-elle une réalité déjà constituée, une idée, ou un horizon à venir ? Pourquoi fallait-il que la littérature soit le lieu de son émergence ? Et qu’attend-elle de nous aujourd’hui ?

Accueillie à la Maison de la Culture Arménienne d’Alfortville, cette rencontre s’inscrit pleinement dans la mission de l’institution, qui œuvre à créer des espaces de réflexion et de dialogue autour de la culture arménienne, dans toute sa richesse et sa complexité. Elle marque le début d’un cycle de conférences destiné à prolonger les échanges initiés lors du Salon du livre.

https://norharatch.com/fr/archives/1653